Cour de cassation de Belgique — Hof van Cassatie, 2026-09-21, ECLI:BE:CASS:2026:ARR.20260921.3N.2

Cour de cassation de Belgique — Hof van Cassatie — ECLI:BE:CASS:2026:ARR.20260921.3N.2 (2026-09-21)

--- TEXTE INTÉGRAL DE L'ARRÊT --- 21 SEPTEMBER 2026

C.25.0383.N/1

Hof van Cassatie van België

Arrest

Nr. C.25.0383.N NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN (NMBS), nv van publiek recht, met zetel te 1060 Sint-Gillis (Brussel), Frankrijkstraat 56, ingeschreven bij de KBO onder het nummer 0203.430.576, eiseres, vertegenwoordigd door mr. Beatrix Vanlerberghe, advocaat bij het Hof van Cassatie, met kantoor te 2000 Antwerpen, Amerikalei 187/302, waar de eiseres woonplaats kiest, tegen

1. INTERFEDERAAL CENTRUM VOOR GELIJKE KANSEN EN BESTRIJDING VAN DISCRIMINATIE EN RACISME (UNIA), openbare instelling, met zetel te 1060 Sint-Gillis (Brussel), Victor Hortaplein 40 bus 40, ingeschreven bij de KBO onder het nummer 0548.895.779,
2. F. R., verweerders,

21 SEPTEMBER 2026

C.25.0383.N/2

vertegenwoordigd door mr. Bruno Maes, advocaat bij het Hof van Cassatie, met kantoor te 1170 Brussel, Terhulpensesteenweg 177/7, waar de verweerders woonplaats kiezen.

I.

RECHTSPLEGING VOOR HET HOF

Het cassatieberoep is gericht tegen het arrest van het hof van beroep te Brussel van 31 maart 2025. De zaak is bij beschikking van de eerste voorzitter van 22 juni 2026 verwezen naar de derde kamer. Advocaat-generaal Henri Vanderlinden heeft op 24 juni 2026 een schriftelijke conclusie neergelegd. Raadsheer Michael Traest heeft verslag uitgebracht. Advocaat-generaal Henri Vanderlinden heeft geconcludeerd.

II.

CASSATIEMIDDEL

De eiseres voert in haar verzoekschrift dat aan dit arrest is gehecht, een middel aan.

III.

BESLISSING VAN HET HOF

Beoordeling Eerste onderdeel (…) Tweede onderdeel 3.

Het onderdeel preciseert niet op welke wijze het arrest het aangevoerde

algemeen rechtsbeginsel van de scheiding der machten miskent. In zoverre is het onnauwkeurig en bijgevolg niet ontvankelijk.

21 SEPTEMBER 2026

C.25.0383.N/3

In zoverre het onderdeel is afgeleid uit de in het eerste onderdeel tevergeefs

aangevoerde schending van artikel 23 Verordening (EU) 2021/782, terwijl de beslissing van de appelrechters steunt op de zelfstandige reden dat sprake is van discriminatie in de zin van artikel 14 Antidiscriminatiewet dat een weigering om redelijke aanpassingen te treffen uitdrukkelijk als discriminatie aanmerkt, is het evenmin ontvankelijk bij gebrek aan belang. 5.

Volgens artikel 4, 12°, Antidiscriminatiewet worden onder redelijke

aanpassingen verstaan: de passende maatregelen die in een concrete situatie en naargelang de behoefte worden getroffen om een persoon met een handicap in staat te stellen toegang te hebben tot, deel te nemen aan en vooruit te komen in de aangelegenheden waarop deze wet van toepassing is, tenzij deze maatregelen een onevenredige belasting vormen. Artikel 14 Antidiscriminatiewet bepaalt dat elke vorm van discriminatie verboden is, waaronder uitdrukkelijk de weigering om redelijke aanpassingen te treffen ten voordele van een persoon met een handicap. Krachtens artikel 20, § 1, eerste en derde lid, Antidiscriminatiewet kan de rechter bevelen om de discriminatie te staken en kan dit bevel worden gekoppeld aan positieve maatregelen die nodig zijn om de herhaling van discriminatie te voorkomen. 6.

De verplichting van artikel 14 Antidiscriminatiewet, zoals gedefinieerd in

artikel 4, 12°, behelst een individuele verplichting tot redelijke aanpassingen. Aan deze verplichting beantwoordt een subjectief recht van de persoon met een handicap op redelijke aanpassingen. De rechter die de weigering tot het doorvoeren van redelijke aanpassingen vaststelt en vervolgens maatregelen oplegt die gericht zijn op het doorvoeren van redelijke aanpassingen, tast bijgevolg de beleidsvrijheid van de betrokken dienst niet aan. 7.

In zoverre het onderdeel uitgaat van een andere rechtsopvatting, faalt het

naar recht. Dictum Het Hof,

21 SEPTEMBER 2026

C.25.0383.N/4

Verwerpt het cassatieberoep. Veroordeelt de eiseres tot de kosten. Bepaalt de kosten voor de eiseres op 1.180,97 euro en 650 euro rolrecht verschuldigd aan de Belgische Staat. Dit arrest is gewezen te Brussel door het Hof van Cassatie, derde kamer, samengesteld uit sectievoorzitter Bart Wylleman, als voorzitter, en de raadsheren Ilse Couwenberg, Michael Traest, Ann De Wolf en Eva Van Hoorde, en in openbare rechtszitting van 21 september 2026 uitgesproken door sectievoorzitter Bart

Wylleman, in aanwezigheid van advocaat-generaal Henri Vanderlinden,

met bijstand van griffier Sofie Cammaert.

S. Cammaert

E. Van Hoorde

A. De Wolf

M. Traest

I. Couwenberg

B. Wylleman

VERZOEKSCHRIFT/1

VOORZIENING IN CASSATIE

VOOR:

De naamloze vennootschap van publiek recht NATIONALE MAATSCHAPPIJ DER BELGISCHE SPOORWEGEN (NMBS), met zetel te 1060 Sint-Gillis, Frankrijkstraat 56, met ondernemingsnummer 0203.430.576, eiseres tot cassatie, bijgestaan en vertegenwoordigd door ondergetekende advocaat bij het Hof van Cassatie Beatrix Vanlerberghe, met kantoor te 2000 Antwerpen, Amerikalei 187/302, bij wie keuze van woonplaats wordt gedaan,

TEGEN: 1. Het INTERFEDERAAL CENTRUM VOOR GELIJKE KANSEN EN BESTRIJDING VAN DISCRIMINATIE EN RACISME (UNIA), onafhankelijke openbare instelling, met zetel te 1060 Sint-Gillis, Victor Hortaplein 40, bus 40, met ondernemingsnummer 0548.895.779, 2.

R., F.,

verweerders in cassatie, * *

Aan de heren Eerste Voorzitter en Voorzitter van het Hof van Cassatie, Aan de Dames en Heren Raadsheren in het Hof van Cassatie, Hooggeachte Dames en Heren,

Eiseres heeft de eer een arrest aan uw beoordeling voor te leggen dat op tegenspraak tussen de partijen op 31 maart 2025 werd uitgesproken door de kamer 1N van het hof van beroep te Brussel (2017/AR/1753).

VERZOEKSCHRIFT/2

FEITEN EN PROCEDUREVOORGAANDEN

Tweede verweerder, (…), is een persoon met een ernstige meervoudige handicap die zich niet kan verplaatsen zonder een rolstoel. Hij woont in (…), in een voor rolstoelgebruikers aangepaste woning. Hij woont zelfstandig, maar ontvangt thuishulp van een persoonlijk assistent (PAB) gedurende enkele dagen per week. Voor zijn verplaatsingen is tweede verweerder aangewezen op het openbaar vervoer. Tweede verweerder wenst voor zijn verplaatsingen de trein te kunnen nemen in de onbemande stopplaats van (…). Die stopplaats ligt op ongeveer 500 m van zijn woning en is in 2007 toegankelijk gemaakt voor rolstoelgebruikers. Echter, door het hoogteverschil tussen de perrons (met een hoogte van 55 cm) en de treinstellen is het voor hem onmogelijk om zonder hulpmiddel zoals een oprijplaat of laadhelling en zonder assistentie de trein te nemen of te verlaten. In deze stopplaats is geen mobiele of andere oprijhelling aanwezig. Op 16 februari 2015 vulde tweede verweerder op de website van [eiseres] het reservatieformulier in om op 19 februari 2015 bijstand te kunnen genieten voor een heen-en-terugrit tussen (…) en (…). Deze assistentie is echter enkel beschikbaar bepaalde stations. In de beheersovereenkomst tussen [eiseres] en de Belgische Staat werd bepaald dat er in 103 stations begeleiding zou worden voorzien (de zgn. “Assistentie op maat” of “B for You”). Deze lijst van stations werd samengesteld op basis van criteria zoals de geografische spreiding, het belang van het station, de aanwezigheid van personeel en de reeds beschikbare infrastructuur (toegankelijke perrons en aanwezige laadhellingen). De stopplaats te (…) is niet opgenomen op deze lijst omdat deze niet aan de vooropgestelde criteria beantwoordt. [Eiseres] antwoordde, na eerst de gebruikelijke vraag tot bevestiging te hebben gestuurd, dat de aanvraag van tweede verweerder werd geannuleerd om reden dat de gevraagde assistentie voor (…) niet mogelijk is. Tweede verweerder heeft het bericht echter niet tijdig gezien. Hij kon dan ook op 19 februari 2015 niet aan boord in het station van (…) omdat er niemand van [eiseres] aanwezig was om hem assistentie te bieden bij het betreden van de trein.

Op 20 februari 2015 diende de jobcoach van tweede verweerder voor deze laatste een klacht in bij de Ombudsdienst voor de treinreizigers. Daarnaast diende hij op 2 maart 2015 een klacht in bij de klachtendienst van eiseres over de manier waarop tweede verweerder werd behandeld.

VERZOEKSCHRIFT/3

Intussen had tweede verweerder zich ook gericht tot eerste verweerster. Deze stuurde op 15 april 2015 een brief aan eiseres waarin zij de weigering van eiseres om tweede verweerder aan boord van de gereserveerde trein van (…) naar (…) te helpen, kwalificeerde als een weigering om redelijke aanpassingen te treffen, en bijgevolg als een discriminatie in de zin van de wet van 10 mei 2007 tot bestrijding van bepaalde vormen van discriminatie (de Antidiscriminatiewet). Eiseres ontkende dat er sprake zou zijn van discriminatie.

Bij verzoekschrift van 10 juni 2016 stelde eerste verweerster een vordering in bij de voorzitter van de Nederlandstalige rechtbank van eerste aanleg Brussel, zetelend zoals in kort geding teneinde de beweerde discriminatie te doen vaststellen en staken. Eerste verweerster verzocht ook om eiseres te veroordelen tot het betalen van een schadevergoeding van € 650 en tot het publiek maken van het vonnis. Bij vonnis van 18 juli 2017 verklaarde de eerste rechter de vordering van eerste verweerster ontvankelijk, maar ongegrond.

Bij verzoekschrift van 31 oktober 2017 stelde eerste verweerster hoger beroep in tegen voormeld vonnis. Eiseres stelde incidenteel beroep in. Tweede verweerder kwam in de procedure in hoger beroep tussen bij verzoekschrift van 20 november 2017. In het thans voor uw Hof bestreden arrest wordt het hoger beroep ontvankelijk en grotendeels gegrond verklaard. Het incidenteel beroep van eiseres wordt ongegrond verklaard. Het verzoek tot tussenkomst van tweede verweerder wordt ontvankelijk en gegrond verklaard

VERZOEKSCHRIFT/4

ENIG MIDDEL TOT CASSATIE

Geschonden wetsbepalingen − Artikelen 2, 4°, 5 en 9 van het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap, aangenomen te New York op 13 december 2006 en goedgekeurd bij wet van 13 mei 2009, bij decreet van de Vlaamse Raad van 8 mei 2009, en goedgekeurd namens de Europese Gemeenschap bij besluit 2010/48/EG van de Raad van 26 november 2009, − Artikel 216 van het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie (hierna “VWEU”), zoals gecoördineerd door het Verdrag van Lissabon van 13 december 2007, goedgekeurd bij wet van 19 juni 2008, − Artikelen 21 en 23 van de Verordening (EU) 2021/782 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2021 betreffende de rechten en verplichtingen van treinreizigers, − Artikelen 4, 12°, 14, 20 en 27 van de wet van 10 mei 2007 ter bestrijding van bepaalde vormen van discriminatie − Het algemeen rechtsbeginsel van de scheiding der machten.

Aangevochten beslissing De appelrechters beslissen dat eiseres artikel 14 van Antidiscriminatiewet schendt door voor tweede verweerder geen redelijke bijstand te voorzien in de zin van artikel 23, 1, f) en g) van Verordening 2021/782, en aldus niet de nodige redelijke aanpassingen te treffen opdat hij als gebruiker van een elektrische rolstoel de trein kan nemen en verlaten in het station van (…) en bevelen eiseres overeenkomstig artikel 20, §1 van de Antidiscriminatiewet om deze discriminatie te staken door uiterlijk drie maanden vanaf de betekening van dit arrest op werkdagen (geen weekend- of feestdagen) te voorzien in de nodige hulpmiddelen en bijstand voor tweede verweerder om eenmaal per dag de trein te nemen en eenmaal per dag de trein te verlaten in het station van (…), nadat hij eiseres uiterlijk 24 uur op voorhand kennis gegeven heeft van zijn behoefte aan bijstand, onder verbeurte van een dwangsom van € 250 per inbreuk op dit bevel, op grond van de volgende motieven: “4.

Vaststelling discriminatie

VERZOEKSCHRIFT/5

[Eerste verweerster] vordert in de eerste plaats om bij toepassing van artikel 20, § 1 van de Antidiscriminatiewet vast te stellen dat de weigering van [eiseres] om R. de nodige hulpmiddelen en bijstand te verlenen zodat hij als rolstoelgebruiker in het station van (…) de trein kan nemen en verlaten, een weigering uitmaakt om redelijke aanpassingen te treffen ten voordele van een persoon met een handicap, in strijd met het discriminatieverbod vervat in artikel 14 van de Antidiscriminatiewet. Overeenkomstig dat artikel 14 van de Antidiscriminatiewet is, in de aangelegenheden die onder het toepassingsgebied van deze wet vallen, elke vorm van discriminatie verboden. Onder discriminatie wordt in deze bepaling en in artikel 27, tweede lid onder meer begrepen "de weigering tot het maken van redelijke aanpassingen voor een persoon met een handicap". Artikel 4, 12° van deze wet preciseert wat onder 'redelijke aanpassingen' moet worden verstaan: "12° redelijke aanpassingen: passende maatregelen die in een concrete situatie en naargelang de behoefte worden getroffen om een persoon met een handicap in staat te stellen toegang te hebben tot, deel te nemen aan en vooruit te komen in de aangelegenheden waarop deze wet van toepassing is, tenzij deze maatregelen een onevenredige belasting vormen voor de persoon die deze maatregelen moet treffen. Wanneer die belasting in voldoende mate wordt gecompenseerd door bestaande maatregelen in het kader van het gevoerde overheidsbeleid inzake personen met een handicap, mag zij niet als onevenredig worden beschouwd;" Met de invoering van deze redelijke aanpassingsplicht werd door de Belgische Staat uitvoering gegeven aan artikel 5, lid 3, van het VNVerdrag inzake de rechten van personen met een handicap (hierna: het 'IVRPH'), dat het volgende bepaalt: "Teneinde gelijkheid te bevorderen en discriminatie uit te bannen, nemen de Staten die Partij zijn alle passende maatregelen om te waarborgen dat redelijke aanpassingen worden verricht." Het begrip 'redelijke aanpassingen' is in artikel 2, lid 4 IVRPH gedefinieerd als: "noodzakelijke en passende wijzigingen en aanpassingen die geen disproportionele of onredelijke last opleggen, indien zij in een specifiek geval nodig zijn om te waarborgen dat personen met een handicap alle mensenrechten en fundamentele vrijheden op voet van gelijkheid met anderen kunnen genieten of uitoefenen."

VERZOEKSCHRIFT/6

Volgens de memorie van toelichting bij het wetsontwerp dat geleid heeft tot de Antidiscriminatiewet van 25 februari 2003, de voorloper van de Antidiscriminatiewet van 2007, moet de redelijkheid van de gevraagde aanpassingen worden beoordeeld in functie van "de context, het aantal personen dat van een bepaalde dienst gebruik maakt maar ook de kosten die aanpassingen met zich meebrengen". Het begrip 'redelijke aanpassingen' wordt verder verduidelijkt in het Interfederaal Protocol van 19 juli 2007 betreffende het begrip redelijke aanpassingen in België krachtens de wet van 25 februari 2003 ter bestrijding van discriminatie en tot wijziging van de wet van 15 februari 1993 tot oprichting van een Centrum voor gelijkheid van kansen en voor racismebestrijding (hierna: het 'Protocol'). Overeenkomstig artikel 2, § 1 van dit Protocol is een 'aanpassing' "een concrete maatregel die de beperkende invloed van een onaangepaste omgeving op de participatie van een persoon met een handicap kan neutraliseren." Artikel 2, § 2 van het Protocol geeft de voorwaarden aan waaraan een maatregel moet voldoen opdat hij als een aanpassing zou kunnen worden gekwalificeerd. De maatregel moet:

• Doeltreffend zijn, zodat de persoon met een handicap daadwerkelijk kan participeren;
• een evenwaardige participatie van de persoon met een handicap mogelijk maken;
• ervoor zorgen dat de persoon met een handicap zelfstandig kan participeren;
• de veiligheid van de persoon met een handicap waarborgen. Om vervolgens de 'redelijkheid' van een aanpassing te beoordelen, stelt artikel 2, § 3 van het Interfederaal Protocol een lijst van indicatoren voorop:
• de financiële impact van de aanpassing, waarbij rekening wordt gehouden met o eventuele ondersteunende financiële tegemoetkomingen; o de financiële draagkracht van degene op wie de aanpassingsplicht rust;
• de organisatorische impact van de aanpassing;
• de te verwachten frequentie en duur van het gebruik van de aanpassing door personen met een handicap;
• de impact van de aanpassing op de levenskwaliteit van (een) daadwerkelijke of potentiële gebruiker(s) met een handicap;

VERZOEKSCHRIFT/7

• de impact van de aanpassing op de omgeving en op andere gebruikers;
• het ontbreken van gelijkwaardige alternatieven;
• het verzuim van voor de hand liggende of wettelijk verplichte normen. Overeenkomstig artikel 5, §1, 1° van de Antidiscriminatiewet rust deze redelijke aanpassingsplicht op alle personen, zowel in de overheidssector als in de particuliere sector, en betreft deze onder meer "de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar zijn". Het personenvervoer per spoor valt hieronder. Bij toepassing van artikel 28, § 1 van de Antidiscriminatiewet moet [eiseres] bewijzen dat er geen discriminatie is geweest wanneer [eerste verweerster] feiten aanvoert die het bestaan van een discriminatie op grond van een of meer beschermde criteria kunnen doen vermoeden.

Voor de beoordeling van de redelijkheid van de door [eerste verweerster] gevraagde aanpassingen, was bij aanvang van deze procedure Verordening 1371/2007 betreffende de rechten en verplichtingen van reizigers in het treinverkeer van belang. Deze Verordening werd echter vervangen met ingang van 7 juni 2023 door Verordening 2021/782 van 29 april 2021 betreffende de rechten en verplichtingen van treinreizigers. Aangezien de staking slechts bevolen kan worden op basis van de wetgeving die van toepassing is ten tijde van de uitspraak, toetst het hof hierna de vordering van [eerste verweerster] uitsluitend nog aan Verordening 2021/782 en niet langer aan Verordening 1371/2007. De middelen van de partijen over de verenigbaarheid van de Antidiscriminatiewet met Verordening 1371/2007 behoeven dan ook geen antwoord meer. Verordening 1371/2007 werd vervangen om de Uniewetgeving inzake personenvervoer per spoor aan te passen aan het IVRPH waartoe de Europese Unie is toegetreden in 2010. Dienaangaande bepaalt overweging 27 bij Verordening 2021/782: "In het licht van het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de rechten van personen met een handicap, en teneinde personen met een handicap en personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden per trein te reizen zoals andere burgers, moeten regels inzake niet-discriminatie en bijstand tijdens hun reis worden vastgesteld. Personen met een handicap en personen met beperkte mobiliteit genieten dezelfde rechten op vrij verkeer en niet-discriminatie als

VERZOEKSCHRIFT/8

alle andere burgers. (...) Het personeel moet adequaat worden opgeleid om tegemoet te komen aan de behoeften van personen met een handicap en personen met beperkte mobiliteit, in het bijzonder bij de verlening van bijstand. Om gelijke reisvoorwaarden te garanderen, moeten dergelijke personen bijstand krijgen op het station en aan boord van de trein of, indien aan boord van de trein of op het station geen geschoold begeleidend personeel aanwezig, moeten alle redelijke inspanningen worden geleverd om toegang tot het treinreizen mogelijk te maken." Tevens verwijst overweging 54 gewaarborgd in het EU-Handvest:

naar

de

analoge

grondrechten

"Bij deze verordening worden de grondrechten en de beginselen geëerbiedigd die in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie zijn erkend, met name de artikelen 21, 26, 38 en 47 inzake respectievelijk het verbod op elke vorm van discriminatie, de integratie van personen met een handicap, het verzekeren van een hoog niveau van consumentenbescherming, en het recht op een doeltreffende voorziening in rechte en het recht op een onpartijdig gerecht. De gerechten van de lidstaten moeten deze verordening toepassen op een wijze die overeenstemt met deze rechten en beginselen." Verordening 2021/782 stelt aldus regels vast voor het spoorvervoer over onder meer niet-discriminatie van, en bijstand aan personen met een handicap en personen met beperkte mobiliteit (artikel 1.f). De betrokken rechten zijn omschreven in de artikelen 21 tot 26. Artikel 21 bepaalt dat personen met een handicap en personen met beperkte mobiliteit een recht op vervoer hebben. Dit impliceert dat spoorwegondernemingen en stationsbeheerders moeten voorzien in nietdiscriminerende toegangsregels voor het vervoer van personen met een handicap, dat reserveringen en vervoerbewijzen zonder extra kosten worden aangeboden aan deze personen en dat men niet mag weigeren hun reservering te aanvaarden of hen een vervoersbewijs af te geven. Inzake de bijstand op spoorwegstations en aan boord bepaalt artikel 23 dat personen met een handicap of met beperkte mobiliteit onder meer als volgt moeten worden bijgestaan: "(...) e) bij vertrek, overstap of aankomst op een bemand spoorwegstation verleent de stationsbeheerder of de spoorwegonderneming gratis bijstand op zodanige wijze dat de

VERZOEKSCHRIFT/9

persoon kan instappen aan boord van de trein, kan overstappen naar een aansluitende treindienst waarvoor hij een vervoerbewijs heeft of kan uitstappen uit de trein, indien er daartoe opgeleid personeel aan het werk is. Indien overeenkomstig artikel 24, punt a), vooraf kennis is gegeven van de behoefte aan bijstand, zorgt de stationsbeheerder of de spoorwegonderneming ervoor dat de gevraagde bijstand wordt verleend; f) op onbemande stations verlenen spoorwegondernemingen gratis bijstand aan boord van de trein en tijdens het in- en uitstappen indien zich daartoe opgeleid personeel aan boord van de trein bevindt; g) wanneer zich geen daartoe opgeleid begeleidend personeel aan boord van de trein of op het station bevindt, leveren stationsbeheerders of spoorwegondernemingen alle redelijke inspanningen om personen met een handicap of personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden de trein te nemen; (…)” Deze bijstand moet worden verleend op voorwaarde dat de spoorwegonderneming ten minste 24 uur voordat de bijstand nodig is, in kennis wordt gesteld van de behoefte van de reiziger aan deze bijstand (artikel 24, a)). Overeenkomstig artikel 26, eerste lid van Verordening 2021/782 moeten spoorwegondernemingen ervoor zorgen dat alle personeelsleden die in het kader van hun normale taken rechtstreeks bijstand verlenen aan personen met een handicap en personen met beperkte mobiliteit, een opleiding rond handicaps krijgen, zodat zij weten hoe zij moeten voldoen aan de behoeften van personen met een handicap en personen met beperkte mobiliteit. Hieruit volgt dat [eiseres] in het onbemande station van (…) bijstand moet verlenen aan personen met een handicap bij het in- en uitstappen indien zich opgeleid personeel bevindt aan boord van de trein of op het station en op voorwaarde dat de reiziger de behoefte aan bijstand ten minste 24 uur op voorhand gemeld heeft. Bij afwezigheid van opgeleid personeel, moet [eiseres] alle redelijke inspanningen leveren om die reiziger de mogelijkheid te bieden de trein te nemen1. De 'redelijke inspanningen' in deze Verordening en de 'redelijke aanpassingen' in de Antidiscriminatiewet verschillen in wezen niet van elkaar, nu zij beiden het redelijkheidscriterium vooropstellen dat voortkomt uit het IVRPH dat aan de grondslag ligt van beide regelgevingen.

VERZOEKSCHRIFT/10

Aangezien de Verordening dat redelijkheidscriterium verder niet invult, kan hiervoor gekeken worden naar de Antidiscriminatiewet, die op dat punt nauwkeuriger is.

[Eerste verweerster] verwijst in haar syntheseconclusie en aanvullende conclusie nog uitvoerig naar andere regelgeving inzake discriminatie van personen met een handicap, maar die verwijzingen dragen in deze zaak niet veel bij, omdat de betrokken regels geen rechtstreekse werking hebben of minder concreet zijn dan de in de vorige randnummers vermelde regelgeving. Het hof houdt er verder dan ook geen rekening mee.

[Eerste verweerster] stelt dat zij voor [tweede verweerder] van [eiseres] intussen al tien jaar lang zonder resultaat een beperkte, redelijke aanpassing vraagt. Het station van (…) is reeds volledig toegankelijk gemaakt voor rolstoelgebruikers, zodat [tweede verweerder] zonder assistentie de perrons kan bereiken en verlaten. Het enige ogenblik waarop [tweede verweerder] hulp nodig heeft om te kunnen reizen, is bij het nemen en verlaten van de trein, vanwege het hoogteverschil tussen de treinstellen en de perrons. Het zou voor hem volstaan om bij aankomst van de trein in het station van (…) een oprijplaat of een rolstoellift op het perron te plaatsen, waarlangs hij met zijn rolstoel de trein kan in- en uitrijden. Die oprijplaat of die lift zouden bijvoorbeeld kunnen worden geplaatst en bediend door één van de bestaande mobiele teams van assistenten waarover [eiseres] reeds beschikt (de B for You-ploegen), maar er zijn volgens [eerste verweerster] ook andere opties denkbaar, zoals het permanent stallen van een hulpmiddel op het perron te (…) dat wordt bediend door een daartoe opgeleide treinbegeleider of het automatisch of met behulp van de treinbegeleider uitschuiven van een oprijplaat of lift die met de trein wordt meegevoerd (syntheseconclusie [eerste verweerster], randnummer 89). [Tweede verweerder] wil van deze bijstand gebruik maken voor zijn woonwerkverkeer, enkele keren per week op regelmatige en vaste tijdstippen en hij is bereid de aanpassing minstens 24 uur op voorhand te melden aan [eiseres] (syntheseconclusie [eerste verweerster], randnummer 106). Het lijdt geen twijfel dat de gevraagde maatregelen aanpassingen betreffen in de zin van artikel 4, 12° van de Antidiscriminatiewet, en [eiseres] betwist dit eigenlijk ook niet.

VERZOEKSCHRIFT/11

[Eiseres] stelt wel dat zij deze bijstand niet kan voorzien in het station van (…) en verwijst [tweede verweerder] door naar het station van (…), waar hij wel bijstand kan krijgen om daar de trein te nemen. Deze door [eerste verweerster] aangevoerde feiten doen het bestaan vermoeden van een discriminatie, met name de weigering om redelijke aanpassingen te maken voor een persoon met een handicap. Bijgevolg rust de bewijslast voor het tegendeel op [eiseres] bij toepassing van artikel 28 van de Antidiscriminatiewet.

[Eiseres] voert aan dat het verlenen van de gevraagde aanpassing in het station van (…) een absolute wanverhouding creëert tussen de nadelen die ze zou teweegbrengen voor [eiseres] tegenover de voordelen die zij zou opleveren voor [tweede verweerder]. Eerst en vooral vanwege de financiële en organisatorische impact die ze met zich mee zou brengen voor [eiseres]. De gevorderde aanpassing voor deze ene persoon zou een bijzonder hoge kostprijs hebben op vlak van materiaal en personeel. [Eiseres] becijferde de eenmalige kost voor de aankoop van twee verplaatsbare laadhellingen (één per perron) op 6.000 euro exclusief btw. [Eiseres] stelt dat daarbovenop nog substantiële - maar verder niet begrote kosten voor onderhoud en bewaking van de laadhellingen vereist zijn. De aanpassing zou ook niet gerealiseerd kunnen worden zonder de aanwerving van extra personeel. De jaarlijkse kost voor de rangeerders die voltijds zeven dagen op zeven deze hellingen moeten bedienen raamt de NMBS op 352.720 euro, terwijl haar beheersovereenkomst niet toelaat om deze middelen te besteden. Er zou voor [eiseres] dan niets anders opzitten dan assistentie in andere stations te schrappen indien de vraag om assistentie in de onbewaakte stopplaats van (…) moet ingewilligd worden. De kost van 6.000 euro voor de aankoop van twee nieuwe laadhellingen blijkt naar het oordeel van het hof niet bijzonder kostelijk te zijn, mede in acht genomen dat deze ook door andere, betalende reizigers gebruikt zullen kunnen worden. Wat betreft de niet-begrote kosten voor bewaking en onderhoud, stelt [eiseres] zonder meer dat ingevolge de aanwezigheid van de laadhellingen in de onbemande stopplaats van (…), de inzet noodzakelijk is van de bewakingsdienst Securail om deze te bewaken, terwijl ze gebruikelijk reeds beveiligd worden door ze aan het perron vast te maken met een ketting.

VERZOEKSCHRIFT/12

Welk onderhoud en welke herstellingen nodig zouden zijn en tegen welke kost, wordt door [eiseres] niet concreet gemaakt. De jaarlijkse extra personeelskost van 352.720 euro wordt niet gestaafd en lijkt alleszins sterk overschat. [Eiseres] staaft de begroting van deze personeelskost niet, onder het mom dat die informatie tot haar zakengeheim behoort. Het stond [eiseres] evenwel vrij om bij toepassing van artikel 871bis Gerechtelijk Wetboek het hof te verzoeken om de vertrouwelijkheid te bewaren van haar vermeend bedrijfsgeheim. Aangezien [eiseres] hier niet om verzocht heeft, is er geen reden om enige prejudiciële vraag te stellen aan het Grondwettelijk Hof in verband met het beweerde onderscheid inzake de vertrouwelijkheid van stukken in deze burgerlijke procedure en in de procedure voor de Raad van State. Volgens [eiseres] zou een extra aanwerving van 6,48 voltijdse equivalenten nodig zijn om de door [tweede verweerder] gevraagde aanpassing te realiseren. [Eiseres] komt tot dat getal via de volgende formule: (365*3)/169 = 6,48 VTE. Deze berekening gaat ervan uit dat er 365 dagen per jaar, van de eerste tot de laatste trein die in (…) halt houdt, personeel beschikbaar moet zijn om de gevraagde aanpassing te realiseren. Om [tweede verweerder] op en van de trein te helpen in (…), is er echter geen 24/24 uur en 7/7 dagen assistentie nodig. De gevraagde aanpassing betreft slechts één enkele treinreiziger, die een drietal keer per week de trein wenst te nemen, in het bijzonder naar de gemeenten waar hij werkt ((…)) en zijn hobby beoefent ((…)). Bovendien moet de assistentie minstens 24 uur op voorhand worden aangevraagd, wat [eiseres] in principe genoeg tijd geeft om de assistentie voor [tweede verweerder] te organiseren. Verder is het onduidelijk waarom 1 voltijds equivalent zou overeenkomen met slechts 169 werkdagen per jaar en op welke basis [eiseres] 6,48 voltijdse equivalenten gelijkstelt met een jaarlijkse loonkost van 352.720 euro. In ieder geval, indien [eiseres] opteert voor voltijdse bijstand door een assistentieteam, zal dit ook positieve effecten hebben voor andere treinreizigers dan [tweede verweerder]. In de nabijheid van het station van (…) bevinden zich verschillende voorzieningen voor personen met een beperking en met een beperkte mobiliteit (een dagcentrum voor personen met een handicap, een tehuis voor volwassenen met een verstandelijke handicap, twee rusthuizen en een school voor buitengewoon onderwijs). Het feit dat de aanpassing ook hun levenskwaliteit ten goede komt, is een element dat bijdraagt tot de redelijkheid van de aanpassing in kwestie.

VERZOEKSCHRIFT/13

Met haar kostenbegroting negeert [eiseres] ook mogelijke alternatieve oplossingen. Volgens haar syntheseconclusie van 23 april 2018 heeft [eiseres] de opties niet onderzocht waarbij de treinbegeleider instaat voor het bedienen van een oprijplaat of lift (syntheseconclusie NMBS, p. 48-49). De reden daarvoor was dat niet al het rollend materieel op de lijn (…)-(…) voorzien was op het vervoer van een oprijplaat of lift (enkel de AM08 of Desiro-treinen waren hiermee uitgerust) en omdat de laadhellingen op de perrons uitsluitend bediend mochten worden door daartoe opgeleid B for You-personeel. In haar actualisatienota van 10 januari 2025 (randnummers 32 en 34) deelt [eiseres] mee dat zij niet alleen het specifiek daartoe opgeleide stationspersoneel zal inschakelen, maar ook meer het treinpersoneel als het gaat om het verlenen van assistentie aan een persoon in een rolstoel. Dit is in lijn met de verplichting opgelegd door artikel 26, eerste lid van Verordening 2021/782 om het betrokken personeel op te leiden om bijstand te kunnen verlenen. Wat het rollend materieel betreft waarop dit treinpersoneel aanwezig is, zet [eiseres] thans drie types treinen in op de lijn (…)-(…): Desiro, M6 en M7. Naar eigen zeggen van [eiseres] heeft de Desiro-trein een lage instapdrempel en brede deuren en beschikt hij over een laadbrug voor personen in een rolstoel. In 2018 gaf [eiseres] aan dat deze treinstellen geschikt waren om in het station van (…), met zijn perronhoogte van 55cm, personen met een handicap de trein te laten nemen (syntheseconclusie NMBS, p. 18 en 49). In haar actualisatienota van 2025 deelt [eiseres] echter mee dat deze oprijplaten te zwaar en te omvangrijk waren om door één persoon te kunnen worden gehanteerd. Daarom heeft zij de strategische keuze gemaakt om kortere lichtere oprijplaten te ontwikkelen tegen een kost van 120.000 euro, maar die oprijplaten kunnen alleen gebruikt worden in stations met een perronhoogte van 76cm, dus niet in (…) (actualisatienota NMBS, p. 17-18). Dat betekent dat zij er zelf voor verantwoordelijk is dat de voorgenomen opleiding van het treinpersoneel geen concreet nut heeft voor [tweede verweerder] en een verdergaande aanpassing nodig is dan in 2018 bij het nemen van een Desiro-trein. Volgens [eiseres] is het haar bedoeling dat in de loop van 2026 op de M6 en M7 treinen die stations aandoen met perrons van 55 centimeter, oprijplaten worden ingezet die de treinbegeleider zal kunnen leggen. De

VERZOEKSCHRIFT/14

oprijplaten van de bestaande M6 treinen worden hiertoe aangepast. [Eiseres] heeft met producent Alstom een akkoord bereikt om de recentere M7 treinen te wijzigen om ze toegankelijker te maken voor onder meer reizigers met een beperkte mobiliteit, tegen de aanzienlijke kostprijs van 38.100.000 euro. Dit betekent volgens [eiseres] dat in de toekomst, wanneer die M6- of M7-treinen stoppen in het station van (…), er door de treinbegeleider assistentie kan worden verleend aan personen met een handicap. Het aandeel van de M6 en M7 treinen zou volgens [eiseres] ook alleen maar toenemen (actualisatienota NMBS, randnummer 37). Het gaat op korte termijn dus niet meer op dat steeds een verplaatsbare oprijplaat zal voorzien moeten worden die bediend wordt door stationspersoneel. Naar het oordeel van het hof vormt het in de tussentijd geen onevenredige financiële belasting voor [eiseres] om op beperkte tijdstippen die [tweede verweerder] uiterlijk 24 uur op voorhand meldt en waarover [eiseres] desgevallend individuele afspraken kan maken, de toegang tot de trein te verzekeren door middel van een mobiele laadhelling die bediend wordt door NMBS-personeel.

Bij de beoordeling van de redelijkheid van de aanpassing moet ook nagegaan worden of er een gelijkwaardig alternatief voorhanden is voor [tweede verweerder]. [Eiseres] gaat ervan uit dat [tweede verweerder] zich kan verplaatsen naar het station van (…) om daar met haar bijstand de trein te nemen. Het lijkt echter niet zinvol dat [tweede verweerder] zich, al dan niet tegen betaling, laat vervoeren naar (…) om daar de trein naar (…) te nemen. (…) ligt in het midden tussen (…) en (…). Met de wagen bedraagt de afstand van de woonplaats van [tweede verweerder] tot het station van (…) 11,4 km en tot het station van (…) 11,1 km. Het zou enigszins absurd zijn om zich eerst op één of andere manier naar het station van (…) te laten vervoeren, om daar dan de trein te nemen naar (…). Verder blijkt dat het station van (…) zelf moeilijk toegankelijk is voor rolstoelgebruikers, in tegenstelling tot het station van (…). Uit het filmpje en de foto's die [eerste verweerster] als stuk 44 aanbrengt, blijkt dat rolstoelgebruikers sommige perrons vanwege de trappen niet via de ondergrondse tunnel bereiken, en dat zij daarom de sporen moeten oversteken. Dit kan blijkbaar enkel met een begeleider en wanneer er geen treinen in het station aanwezig zijn. Tot slot geldt ook dat het station van (…) geen alternatieve opstapplaats kan zijn wanneer [tweede verweerder] zich precies naar (…) moet

VERZOEKSCHRIFT/15

verplaatsen. Dat is minstens twee- tot driewekelijks het geval, want [tweede verweerder] traint in (…) als boccia-speler. De bussen van De Lijn lijken ook niet altijd een goed alternatief te zijn. Het aantal bussen op de enige buslijn (…)-(…) ((…)) die langskomen aan de halte (…), nabij de woonplaats van [tweede verweerder], is beperkt. Dat er in uitvoering van het Vlaams Decreet van 26 april 2019 betreffende de basisbereikbaarheid een flexbus (vervoer op maat) kan langskomen die [tweede verweerder] in heel het betrokken flexgebied kan vervoeren, is betwist en wordt niet bewezen. Het is aannemelijk, zoals [eerste verweerster] stelt, dat het niet mogelijk is om een flexbus tussen (…) en (…) te reserveren aangezien er reeds een treinverbinding is tussen (…) en (…).

Bij de globale beoordeling van de 'redelijkheid' mag ook de positieve, niet in geld uit te drukken impact van de gevraagde aanpassing op de levenskwaliteit van [tweede verweerder] niet uit het oog verloren worden. Meer bepaald zou hij zelfstandig met de trein kunnen reizen tussen zijn woon- en werkplaats en aldus zijn persoonlijke mobiliteit kunnen vergroten, zonder daarvoor een beroep te hoeven doen op familie, vrienden of PAB-assistenten. [Tweede verweerder] zou hierdoor ook een grotere persoonlijke autonomie en zelfredzaamheid verwerven en zich bijgevolg meer gerespecteerd weten in zijn inherente waardigheid. Verder zou de aanpassing bijdragen aan een grotere en daadwerkelijke participatie en inclusie van [tweede verweerder] in de samenleving. [Tweede verweerder] zou zich dankzij de aanpassing ook beter kunnen ontplooien in zijn job en meer in het algemeen zijn kansen op de arbeidsmarkt zien toenemen, waardoor hij tevens zijn bestaansmiddelen zou kunnen vergroten en dus minder afhankelijk wordt van de gemeenschap. De aanpassing zou de publieke ruimte en diensten die openstaan voor het publiek, toegankelijk maken voor [tweede verweerder] en ze zou voor [tweede verweerder] tot slot ook substantieel de mogelijkheden vergroten om deel te nemen aan het culturele leven, recreatie, vrijetijdsbesteding en sportactiviteiten. Dit laatste is voor [tweede verweerder] uiterst belangrijk nu boccia een centrale rol speelt in zijn leven.

Volgens [eiseres] is de vordering van [eerste verweerster] niettemin ongegrond omdat deze een schending inhoudt van het beginsel van de scheiding der machten, aangezien [eerste verweerster] het hof

VERZOEKSCHRIFT/16

uitnodigt om op de lijst van B for You-stations een station op te nemen ((…)) dat volgens de bepalingen van haar beheerscontract en investeringsplan niet als B for You-station kan worden aangemerkt. De vordering zou dus neerkomen op een wijziging van het beheerscontract en het investeringsplan. Ook zou de maatregel tot gevolg hebben dat [eiseres] personeel en materiaal aan een bestaand B for You-station moet onttrekken, zodat [eiseres] niet langer voldoet aan de verplichtingen van het beheerscontract en de legitieme verwachtingen die personen met beperkte mobiliteit hebben om in dat bestaand station begeleiding te kunnen genieten. [Eiseres] ontwikkelde dit middel in haar syntheseconclusie van 2018 op basis van de beheersovereenkomst 2008-2012 en het investeringsplan 2013-2025 die toen van toepassing waren. Intussen heeft de NMBS op 23 december 2022 een nieuw beheerscontract gesloten voor de periode 2023-2032 (het 'Beheerscontract') en is er een meerjareninvesteringsplan 2023-2032. Het hof neemt aan dat de argumenten van [eiseres] en het verweer van [eerste verweerster] uit 2018 onverminderd gelden in het licht van deze recentere documenten. Volgens Bijlage 17 bij het Beheerscontract is de doelstelling van [eiseres] immers nog steeds om assistentieverlening in de stations toe te spitsen op de grotere stations waar er veel reizigers zijn, er voldoende vraag is naar assistentieverlening, er een uitgebreid aanbod is aan treinen en aansluitingen en er een autonome toegang is tot het station en perron. Daarnaast let [eiseres] volgens de bijlage ook op een evenwichtige en geografische spreiding van de assistentieverlening. Het station van (…) valt daar blijkbaar nog steeds niet onder. Algemeen geldt dat het Beheerscontract, dat slechts de wederzijdse rechten en plichten regelt van [eiseres] en de Belgische Staat, ook al vindt dit contract zijn basis in de wet, de toepassing van de Antidiscriminatiewet, een hogere norm, niet kan uitsluiten. De vordering van [eerste verweerster] beantwoordt aan de doeleinden van Verordening 2021/782. De gevorderde aanpassing lijkt ook niet strijdig te zijn met de algemene doelstelling inzake assistentie aan personen met een beperkte mobiliteit bepaald in artikel 57 van het Beheerscontract: "1. NMBS verleent conform de geldende nationale en Europese normen de nodige assistentie aan personen met een beperkte mobiliteit. Het assistentieaanbod wordt verzekerd via reservatie op de website of via het Contactcenter. De kanalen waarlangs assistentie kan worden gereserveerd, worden in de loop van het Contract uitgebreid. Het Contactcenter staat daarnaast ook in voor

VERZOEKSCHRIFT/17

de opvang van personen die assistentie hebben aangevraagd en hierbij problemen ondervinden. Indien de assistentie in uitzonderlijke gevallen toch niet kan worden verleend, voorziet NMBS in een gelijkwaardig alternatief vervoer, tegen het voorziene tarief van het treintraject. 2. Een overzicht van het assistentieniveau dat door NMBS wordt voorzien bij de inwerkingtreding van het Contract alsook het ambitieniveau gedurende de looptijd van het Contract, bevindt zich in bijlage 17. Gedurende de looptijd van het Contract wordt de assistentie in de stations uitgebreid en geoptimaliseerd. NMBS stelt alles in het werk om in een zo goed mogelijk geografische spreiding van de assistentie te voorzien. (...) Volgens deze bijlage 17 zal een persoon met beperkte mobiliteit met rolstoel in 2032 de trein kunnen nemen in 152 stations tegenover 132 in 2022 (op een totaal van 555 stations). [Eiseres] benadrukte in 2018 dat zij op eigen initiatief verder ging dan wat de (vorige) beheersovereenkomst verlangde, door in meer stations dan voorzien assistentie aan te bieden. Het (moeten) voorzien van een vorm van assistentie in een station dat niet opgenomen is in de bijlage, kan dan ook bezwaarlijk gezien worden als een inbreuk op het Beheerscontract. Bovendien, ingeval het hof de vordering van [eerste verweerster] gegrond verklaart, verplicht het [eiseres] geenszins om het B for You-aanbod uit te breiden tot het station van (…), noch is aangetoond dat [eiseres] hierdoor personeel en materiaal aan een bestaand B for You-station zou moeten onttrekken. Het staat [eiseres] vrij om te bepalen hoe zij in de praktijk best aan de redelijke aanpassingsplicht kan voldoen.

Gelet op al het voorgaande besluit het hof met de vaststelling dat [eiseres] [tweede verweerder] discrimineert door voor hem geen redelijke aanpassingen te voorzien in het station van (…).

Maatregelen

Overeenkomstig artikel 20, § 1, eerste en derde lid van de Antidiscriminatiewet moet het hof bevelen om de vastgestelde discriminatie te staken. Volgens [eerste verweerster] wil [tweede verweerder] enkele keren per week bijstand voor hoofdzakelijk zijn woon-werkverkeer en verplaatsingen

VERZOEKSCHRIFT/18

naar zijn trainingen. Mede in het licht van de kostenbeperking voor [eiseres], kan het dan ook volstaan dat hij enkel tijdens werkdagen (niet op weekend- en feestdagen) en eenmaal daags bij vertrek en aankomst in (…) bijstand krijgt. Het hof verplicht [eiseres] concreet om op werkdagen te voorzien in de nodige hulpmiddelen en bijstand zodat F. R. eenmaal per dag de trein kan nemen en verlaten in het station van (…), nadat hij [eiseres] uiterlijk 24 uur op voorhand kennis gegeven heeft van zijn behoefte aan bijstand. Om [eiseres] voldoende tijd te gunnen om de nodige aanpassingen te doen, zegt het hof dat dit bevel ingaat na het verstrijken van een redelijke termijn van drie maanden vanaf de betekening van dit arrest. Om de naleving van dit bevel te verzekeren, is het passend om een dwangsom van 250 euro per inbreuk te koppelen aan dit bevel. Het hof zegt ambtshalve dat geen dwangsommen verbeuren boven 100.000 euro (artikel 1385ter Gerechtelijk Wetboek).” (bestreden arrest, blz. 13-24)

Grieven Eerste onderdeel 1. Krachtens artikel 21 van Verordening (EU) 2021/782 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2021 betreffende de rechten en verplichtingen van treinreizigers voorzien spoorwegondernemingen en stationsbeheerders in of beschikken zij over niet-discriminerende toegangsregels voor het vervoer van personen met een handicap. Overeenkomstig artikel 23, eerste lid van deze Verordening worden personen met een handicap als volgt bijgestaan : (…) f)

g)

op onbemande stations verlenen spoorwegondernemingen gratis bijstand aan boord van de trein en tijdens het in- en uitstappen indien zich daartoe opgeleid personeel aan boord van de trein bevindt; wanneer zich geen daartoe opgeleid begeleidend personeel aan boord van de trein of op het station bevindt, leveren stationsbeheerders of spoorwegondernemingen alle redelijke inspanningen om personen met een handicap of personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden de trein te nemen.

VERZOEKSCHRIFT/19

Artikel 23 van Verordening 2021/782 vormt een concrete uitwerking van artikel 9 van het VN-Gehandicaptenverdrag. Dit verdrag werd door de Europese Unie goedgekeurd bij besluit van 2010/48 en maakt dan ook deel uit van de rechtsorde van de Unie (art. 2016, tweede lid VWEU). Hieruit volgt dat de bepalingen van de verordening geïnterpreteerd moeten worden in het licht van het VN-Gehandicaptenverdrag.

Artikel 5 van het VN-Gehandicaptenverdrag voorziet in het beginsel van gelijkheid en non-discriminatie. Krachtens deze bepaling erkennen de Staten die Partij zijn, dat eenieder gelijk is voor de wet en zonder onderscheid recht heeft op dezelfde bescherming door, en hetzelfde voordeel van de wet. De Staten die Partij zijn, verbieden alle discriminatie op grond van handicap en garanderen personen met een handicap op voet van gelijkheid daadwerkelijke wettelijke bescherming tegen discriminatie op welke grond dan ook. Teneinde gelijkheid te bevorderen en discriminatie uit te bannen, nemen de Staten die Partij zijn alle passende maatregelen om te waarborgen dat redelijke aanpassingen worden verricht. Specifieke maatregelen die nodig zijn om de feitelijke gelijkheid van personen met een handicap te bespoedigen of verwezenlijken, worden niet aangemerkt als discriminatie in de zin van dit Verdrag. Onder redelijke aanpassingen in de zin van die bepaling wordt verstaan noodzakelijke en passende wijzigingen, en aanpassingen die geen disproportionele of onevenredige, of onnodige last opleggen, indien zij in een specifiek geval nodig zijn om te waarborgen dat personen met een handicap alle mensenrechten en fundamentele vrijheden op voet van gelijkheid met anderen kunnen genieten of uitoefenen (art 2 van het VN-Gehandicaptenverdrag). Artikel 9 van het VN-Gehandicaptenverdrag voorziet in specifieke regels om de toegankelijkheid te garanderen. Krachtens deze bepaling nemen, teneinde personen met een handicap in staat te stellen zelfstandig te leven en volledig deel te nemen aan alle facetten van het leven, de Staten die Partij zijn passende maatregelen om personen met een handicap op voet van gelijkheid met anderen de toegang te garanderen tot de fysieke omgeving, tot vervoer, informatie en communicatie, met inbegrip van informatie- en communicatietechnologieën en systemen, en tot andere voorzieningen en diensten die openstaan voor, of verleend worden aan het publiek, in zowel stedelijke als landelijke gebieden. Deze passende maatregelen worden verduidelijkt in de tweede paragraaf van artikel 9.

VERZOEKSCHRIFT/20

Uit wat voorafgaat volgt dat het VN-Gehandicaptenverdrag enerzijds regels bevat die gelijkheid en non-discriminatie waarborgen (artikel 5) en anderzijds regels die de toegankelijkheid waarborgen (artikel 9). Artikel 5 van het VN-Gehandicaptenverdrag waarborgt gelijkheid en nondiscriminatie van een specifieke persoon geplaatst in specifieke omstandigheden. Deze bepaling legt aan de overheid de verplichting op om ten aanzien van een welbepaalde persoon in specifieke concrete omstandigheden te waarborgen dat ‘redelijke aanpassingen’ worden verricht. Deze verplichting om redelijke aanpassingen te verrichten is ook opgenomen in artikel 14 van de Antidiscriminatiewet dat bepaalt dat in aangelegenheden die onder het toepassingsgebied van deze wet vallen, elke vorm van discriminatie verboden is. Voor de toepassing van deze titel wordt onder discriminatie onder meer verstaan een weigering om redelijke aanpassingen te treffen ten voordele van een persoon met een handicap (artikelen 14 en 27 van de Antidiscriminatiewet). Krachtens artikel 4, 12e van de Antidiscriminatiewet wordt onder ‘redelijke aanpassingen’ verstaan passende maatregelen die in een concrete situatie en naargelang de behoefte worden getroffen om een persoon met een handicap in staat te stellen toegang te hebben tot, deel te nemen aan en vooruit te komen in aangelegenheden waarop deze wet van toepassing is, tenzij deze maatregelen een onevenredige belasting vormen voor de persoon die deze maatregelen moet treffen. Wanneer die belasting in voldoende mate wordt gecompenseerd door bestaande maatregelen in het kader van het gevoerde overheidsbeleid inzake personen met een handicap, mag zij niet als onevenredig worden beschouwd. Artikel 9 van het VN-Gehandicaptenverdrag waarborgt daarentegen de toegankelijkheid van, onder meer, het openbaar vervoer. Met deze bepaling wordt, ongeacht de noden van een specifieke persoon, een verplichting aan de overheid opgelegd om het openbaar vervoer algemeen toegankelijk te maken. Het verdrag maakt daarbij een onderscheid tussen de verplichting om alle nieuwe infrastructuur toegankelijk te maken enerzijds en de verplichting om in bestaande infrastructuur obstakels en drempels weg te nemen om de toegankelijkheid te bevorderen anderzijds. De nieuwe infrastructuur moet van meet af aan toegankelijk zijn, terwijl de verplichting om de bestaande infrastructuur toegankelijk te maken slechts gradueel ten uitvoer gelegd dient te worden. In dat laatste geval moeten Staten handelen binnen een bepaald tijdskader en adequate middelen beschikbaar stellen om bestaande obstakels en drempels te verwijderen. Aan de Staten wordt hierbij enkel de verplichting opgelegd om passende maatregelen te nemen, hetgeen niet gelijkgesteld kan worden met de redelijke aanpassingen die vereist zijn onder artikel 5 van het Verdrag. Bij de beoordeling

VERZOEKSCHRIFT/21

van de passende maatregelen, beschikt de overheid over een bijzonder ruime beoordelingsbevoegdheid. De beoordeling welke maatregelen passend zijn, houdt immers een beoordeling in van prioriteiten bij de toewijzing van de beperkte overheidsmiddelen.

Artikel 23 van Verordening (EU) 2021/782 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2021 betreffende de rechten en verplichtingen van treinreizigers legt aan de spoorwegondernemingen een aantal verplichtingen op om het vervoer per trein toegankelijk te maken. In het bijzonder verlenen spoorwegondernemingen gratis bijstand aan boord van de trein en tijdens het inen uitstappen indien zich daartoe opgeleid personeel aan boord van de trein bevindt en leveren stationsbeheerders of spoorwegondernemingen, wanneer zich geen daartoe opgeleid begeleidend personeel aan boord van de trein of op het station bevindt, alle redelijke inspanningen om personen met een handicap of personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden de trein te nemen. Artikel 23 van Verordening 2021/782 vormt dan ook een concrete uitwerking van artikel 9 van het VN-Gehandicaptenverdrag, waarbij de overheid over een zeer ruime beoordelingsbevoegdheid beschikt bij het bepalen hoe, waar en wanneer precies de bestaande treininfrastructuur verder toegankelijk gemaakt zal worden. De appelrechters beslissen dat

eiseres krachtens artikel 23, eerste lid, g) van Verordening 2021/782, in het onbemande station van (…), bij afwezigheid van opgeleid personeel, alle redelijke inspanningen moet leveren om de reiziger de mogelijkheid te bieden de trein te nemen, het begrip ‘redelijke inspanningen’ zoals bedoeld in deze Verordening en het begrip ‘redelijke aanpassingen’ zoals bepaald in artikel 5, derde lid van het VN-Gehandicaptenverdrag en in de artikelen 4, 12e en 14 van de Antidiscriminatiewet in wezen niet van elkaar verschillen, zodat het begrip redelijke inspanningen zoals bedoeld in de artikel 23, eerste lid, g) van Verordening 2021/782 geïnterpreteerd moet worden in het licht van de artikelen 4, 12e en 14 van de Antidiscriminatiewet.

De appelrechters beslissen vervolgens, na onderzoek van de concrete behoeften van tweede verweerder en de concrete kost van de gevraagde maatregel, dat het geen onevenredige financiële belasting voor eiseres vormt om op beperkte tijdstippen die tweede verweerder uiterlijk 24 uur op voorhand meldt en waarvoor eiseres desgevallend individuele afspraken kan maken, de toegang tot

VERZOEKSCHRIFT/22

de trein te verzekeren door middel van een mobiele laadhelling die bediend wordt door het personeel van eiseres. De appelrechters besluiten dat eiseres tweede verweerder discrimineert door voor hem geen redelijke aanpassingen te voorzien in het station van (…). Door te beslissen dat artikel 23 van Verordening 2021/782 geïnterpreteerd moet worden in het licht van de artikelen 5 van het VN-Gehandicaptenverdrag en de artikelen 4, 12e en 14 van de Antidiscriminatiewet, en dat derhalve het begrip redelijke inspanningen zoals bedoeld in artikel 23, g) van Verordening 2021/782 geen andere inhoud heeft dan het begrip redelijke aanpassingen zoals bedoeld in de artikelen 5 van het VN-Gehandicaptenverdrag en de artikelen 4, 12e en 14 van de Antidiscriminatiewet en op grond daarvan te beslissen dat eiseres tweede verweerder discrimineert door voor tweede verweerder geen redelijke bijstand te voorzien in de zin van de artikelen 23, eerste lid, f) en g) van Verordening 2021/782, en aldus niet de nodige redelijke aanpassingen te treffen opdat hij als gebruiker van een elektrische rolstoel de trein kan nemen en verlaten in het station van (…) en eiseres te bevelen overeenkomstig artikel 20, §1 van de Antidiscriminatiewet om deze discriminatie te staken door uiterlijk drie maanden vanaf de betekening van dit arrest op werkdagen te voorzien in de nodige hulpmiddelen en bijstand voor tweede verweerder om eenmaal per dag de trein te nemen en eenmaal per dag de trein te verlaten in het station van (…), nadat hij eiseres uiterlijk 24 uur op voorhand kennis gegeven heeft van zijn behoefte aan bijstand, onder verbeurte van een dwangsom van € 250 per inbreuk op dit bevel, schenden de appelrechters de artikelen 5 en 9 van het VN-Gehandicaptenverdrag, 216 van het Verdrag betreffende de Werking van de Europese Unie, 21 en 23 van Verordening (EU) 2021/782 van het Europees parlement en de Raad van 29 april 2021 betreffende de rechten en verplichtingen van treinreizigers en 4, 12e, 14, 20 en 27 van de Antidiscriminatiewet.

Tweede onderdeel Krachtens artikel 14 van de wet van 10 mei 2007 ter bestrijding van bepaalde vormen van discriminatie is, in de aangelegenheden die onder het toepassingsgebied van deze wet vallen, elke vorm van discriminatie verboden. Onder discriminatie wordt onder meer verstaan, een weigering om redelijke aanpassingen te treffen ten voordele van personen met een handicap (art. 14 en 27 van de Antidiscriminatiewet). Krachtens artikel 4, 12e wordt onder redelijke aanpassingen verstaan passende maatregelen die in een concrete situatie en naargelang de behoefte worden getroffen om een persoon met een handicap in staat te stellen toegang te

VERZOEKSCHRIFT/23

hebben tot, deel te nemen aan en vooruit te komen in de aangelegenheden waarop deze wet van toepassing is, tenzij deze maatregelen een onevenredige belasting vormen voor de persoon die deze maatregelen moet treffen. Wanneer die belasting in voldoende mate wordt gecompenseerd door bestaande maatregelen in het kader van het gevoerde overheidsbeleid inzake personen met een handicap, mag zij niet als onevenredig worden beschouwd. Overeenkomstig artikel 23, eerste lid van Verordening (EU) 2021/782 van het Europees Parlement en de Raad van 29 april 2021 betreffende de rechten en verplichtingen van treinreizigers worden personen met een handicap als volgt bijgestaan : (…) f)

op onbemande stations verlenen spoorwegondernemingen gratis bijstand aan boord van de trein en tijdens het in- en uitstappen indien zich daartoe opgeleid personeel aan boord van de trein bevindt;

g)

wanneer zich geen daartoe opgeleid begeleidend personeel aan boord van de trein of op het station bevindt, leveren stationsbeheerders of spoorwegondernemingen alle redelijke inspanningen om personen met een handicap of personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden de trein te nemen.

Deze bepaling bevat als dusdanig geen verplichting om aan boord van de trein steeds opgeleid personeel ter beschikking te hebben, maar wel een recht op gratis bijstand aan boord van de trein en tijdens het in- en uitstappen indien zich daartoe opgeleid personeel aan boord van de trein bevindt. Wanneer zich geen daartoe opgeleid begeleidend personeel aan boord van de trein of op het station bevindt, leveren stationbeheerders of spoorwegondernemingen alle redelijke inspanningen om personen met een handicap of personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden de trein te nemen. Artikel 23 van Verordening 2021/782 streeft ernaar om zonder discriminatie aan alle personen met een handicap en aan alle personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden om de trein te nemen. Deze doelstelling kan slechts gradueel worden bereikt en vereist noodzakelijkerwijze dat keuzes gemaakt worden wat betreft de inzet van de beperkte overheidsmiddelen. Om die reden geeft deze bepaling aan de

VERZOEKSCHRIFT/24

spoorwegondernemingen een ruime beleidsvrijheid om te bepalen welke stations en treinen bij voorrang toegankelijk gemaakt zullen worden. De rechter die oordeelt of er sprake is van discriminatie mag de beleidsvrijheid van de spoorwegonderneming niet ontnemen en mag zich dan ook niet in de plaats van de spoorwegonderneming stellen. De rechter mag dan ook enkel op grond van een marginale toetsing oordelen of de spoorwegonderneming al dan niet rechtmatig is opgetreden en mag in het bijzonder enkel onderzoeken of de door de spoorwegonderneming gehanteerde criteria aan de hand waarvan de toegankelijkheidsstrategie wordt uitgewerkt al dan niet rechtmatig zijn aangewend. Dit vloeit eveneens voort uit het algemeen rechtsbeginsel van de scheiding der machten. Eiseres voerde in conclusie aan dat het beheerscontract dat eiseres met de Belgische staat heeft gesloten een toegankelijkheidsstrategie bevat, waarbij het de bedoeling is om tegen 2032 176 stations autonoom toegankelijk te maken voor personen met een handicap of personen met beperkte mobiliteit. Eiseres wees daarbij op het feit dat zij een spoorwegnet erfde dat niet minder dan 555 station stelt, met evenwel verschillende types stations en perronhoogtes, zodat het autonoom toegankelijk maken van het historische net en het rollend materieel een kolossale industriële en maatschappelijke uitdaging is. Eiseres voerde aan dat zij de te renoveren stations selecteert rekening houdend met hun belang en rekening houdend met de volgende criteria (blz. 12 van de actualisatienota van eiseres) :

het potentieel van het station: de evolutie van het aantal reizigers en de stedelijke context; de huidige staat van het station op het vlak van de criteria voor autonome toegankelijkheid van de onthaalinfrastructuur; de huidige staat van de infrastructuur in het algemeen; de uniformiteit en de staat van de stations op dezelfde lijn; het gebruik van nieuw rollend materieel; opportuniteiten die voortvloeien uit vernieuwingswerken aan de spoorwegen.

De appelrechters stellen vast dat tweede verweerder intussen al 10 jaar lang zonder resultaat een beperkte, redelijke aanpassing vraagt en beslissen op grond van een concrete belangenafweging rekening houdend met de concrete behoeften van tweede verweerder en de financiële gevolgen die de gevraagde aanpassingen zou hebben voor eiseres, dat eiseres niet bewijst dat het verlenen van de gevraagde aanpassing in het station van (…) een absolute wanverhouding creëert tussen de nadelen die ze zou teweegbrengen voor eiseres tegenover de voordelen die zij zou opleveren tegenover tweede verweerder.

VERZOEKSCHRIFT/25

De appelrechters beslissen dat eiseres tweede verweerder discrimineert door voor hem geen redelijke aanpassingen te voorzien in het station van (…) en bevelen eiseres overeenkomstig artikel 20, §1 van de Antidiscriminatiewet om deze discriminatie te staken door uiterlijk drie maanden vanaf de betekening van dit arrest op werkdagen (geen weekend- of feestdagen) te voorzien in de nodige hulpmiddelen en bijstand voor tweede verweerder om eenmaal per dag de trein te nemen en eenmaal per dag de trein te verlaten in het station van (…), nadat hij eiseres uiterlijk 24 uur op voorhand kennis gegeven heeft van zijn behoefte aan bijstand, onder verbeurte van een dwangsom van € 250 per inbreuk op dit bevel. Door te beslissen dat eiseres tweede verweerder discrimineert door voor hem geen redelijke aanpassingen te voorzien in het station van (…) en aan eiseres bevel op te leggen op werkdagen te voorzien in de nodige hulpmiddelen en bijstand voor tweede verweerder om eenmaal per dag de trein te nemen en eenmaal per dag de trein te verlaten in het station van (…), zonder daarbij vast te stellen dat de criteria die eiseres hanteert om de stations gradueel toegankelijk te maken, niet rechtmatig door eiseres werden aangewend, ontnemen de appelrechters aan eiseres haar beleidsvrijheid en schenden zij de artikelen 23 van de Verordening 2021/782, 4, 12e, 14, 20 en 27 van de Antidiscriminatiewet, evenals, voor zoveel als nodig, het algemeen rechtsbeginsel van de scheiding der machten. * *

TOELICHTING

Artikel 14 van de Antidiscriminatiewet bepaalt dat elke vorm van discriminatie verboden is. Onder discriminatie wordt onder meer verstaan een weigering om redelijke aanpassingen te treffen ten voordele van de persoon met een handicap. Artikel 23 van Verordening 2021/782 voorziet in de verplichting van spoorwegondernemingen om, indien er zich aan boord van de trein of op het station geen begeleidend personeel bevindt, alle redelijke inspanningen te nemen om personen met een handicap of personen met beperkte mobiliteit de mogelijkheid te bieden de trein te nemen.

VERZOEKSCHRIFT/26

In deze zaak rijst de vraag hoe deze beide bepalingen zich ten opzichte van elkaar verhouden. Het Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (het VN-Gehandicaptenverdrag) ligt aan de basis van de beide regels, zodat de beide bepalingen in het licht van dit Verdrag geïnterpreteerd moeten worden. Het VN-Gehandicaptenverdrag werd overigens ook door de Europese Unie goedgekeurd bij besluit van 2010/48, zodat de bepalingen van dit verdrag sedert de inwerking ervan deel uitmaken van de rechtsorde van de Unie. Hieruit volgt dat de Verordening 2021/782 in overeenstemming met voornoemd Verdrag moet worden uitgelegd (cf. HvJ 11 april 2013, HK Danmark, C-33511 en C-337/11, r.o. 28-32). Het VN-Gehandicaptenverdrag bevat enerzijds regels inzake gelijkheid en non-discriminatie (artikel 5) en anderzijds regels inzake toegankelijkheid (artikel 9). De regels inzake gelijkheid en non-discriminatie zijn van toepassing van zodra een persoon met een handicap in specifieke omstandigheden zijn recht wenst uit te oefenen. De regels inzake toegankelijkheid leggen algemene regels op zonder acht te slaan op de noden van specifieke personen met een handicap (zie hierover Algemene Commentaar (General Comment) nr. 6 (2018) van het Comité voor de rechten van personen met een handicap (Committee on the Rights of Persons with Disabilites), CRPD/C/GC/6, blz. 6 onder D). Wat de regels inzake de toegankelijkheid betreft, wordt een onderscheid gemaakt tussen de toegankelijkheid van nieuwe infrastructuur enerzijds en de toegankelijkheid van bestaande infrastructuur anderzijds. Het Comité voor de rechten van personen met een handicap erkent dat de kostprijs van aanpassingen van infrastructuur hoog kan zijn. Het toegankelijk maken van reeds bestaande infrastructuur kan daarom gradueel gebeuren. Staten moeten voorzien in een tijdskader en adequate middelen ter beschikking stellen (zie hierover Algemene Commentaar nr. 2 (2014) van het Comité voor de rechten van personen met een handicap, CRPD/C/GC/2, blz. 5 en 7, nrs. 15 en 24). Uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens blijkt dat dit Hof bij de toepassing van artikel 8 EVRM, er eerder voor terugdeinst om de toegankelijkheid te zien als een onderdeel van artikel 8 van het EVRM. De toegankelijkheid behoort eerder tot het domein van de positieve verplichtingen, waarbij steeds rekening gehouden moet worden met een ruime beoordelingsbevoegdheid van de overheid (EHRM 24 februari 1998, Botta t. Italië, §33; EHRM 14 mei 2002, Zehnalová en Zehnal t. Tsjechië; cf. EHRM 20

VERZOEKSCHRIFT/27

mei 2014, McDonald t. V.K., § 54). Het toegankelijk maken van bestaande infrastructuur moet op een niet-discriminatoire wijze gebeuren en brengt belangrijke kosten teweeg. De overheid moet in dit verband een beleid kunnen voeren en derhalve keuzes kunnen maken wat betreft de besteding van de beperkte overheidsmiddelen. Het is vanzelfsprekend dat de toegang tot het openbaar vervoer voor vele personen met een handicap van groot belang is. Het is om die reden dat de aanpassing van het openbaar vervoer om dit voor eenieder toegankelijk te maken, moet gebeuren aan de hand van objectieve criteria. Indien de aanpassingen gebeuren volgens de behoeften van elke individuele persoon met een handicap, dan zou dit leiden tot een doorkruising van het beleid om het openbaar vervoer op een zo efficiënt mogelijke manier zo breed mogelijk toegankelijk te maken, en zou dit op zijn beurt aanleiding geven tot ongelijkheid. Dit alles heeft ook tot gevolg dat het begrip ‘redelijke inspanningen’ zoals bepaald in de artikelen 9 van het VN-Gehandicaptenverdrag en 23 van Verordening (EU) 2021/7821 een andere invulling moet krijgen dan het begrip ‘redelijke aanpassingen’ zoals bepaald in de artikelen 5 van het VNGehandicaptenverdrag en 4, 12e 14 van de Antidiscriminatiewet. De artikelen 5 van het VN-Gehandicaptenverdrag en 4, 12e en 14e van de Antidiscriminatiewet vereisen een afweging op grond van de concrete noden van een concrete persoon in welbepaalde specifieke omstandigheden enerzijds en de concrete kost van de gevraagde aanpassing anderzijds, waarbij de rechter zelf deze afweging kan maken en kan beslissen of het gebrek aan aanpassing discriminatie uitmaakt, terwijl het begrip ‘redelijke inspanningen’ vereist dat de overheid een beleid voert met betrekking tot het toegankelijk maken van de infrastructuur en hiertoe adequate middelen beschikbaar stelt en waarbij de rechter dit beleid slechts marginaal mag toetsen en enkel kan onderzoeken of de door de overheid gehanteerde criteria al dan niet rechtmatig werden aangewend (cf. Cass. 4 maart 2004, C.03.0346.N-C.03.0448.N). De appelrechters beslissen dat de begrippen ‘redelijke inspanningen’ in de Verordening en ‘redelijke aanpassingen’ in de Antidiscriminatiewet in wezen niet van elkaar verschillen zodat het redelijkheidcriterium in de Verordening moet worden geïnterpreteerd in het licht van de Antidiscriminatiewet. Door in die zin te oordelen schenden de appelrechters alle in het middel genoemde bepalingen. Door verder te beslissen dat tweede verweerder, in de concrete omstandigheden van de zaak, gediscrimineerd wordt om reden dat eiseres voor tweede verweerder geen redelijke bijstand voorziet in de zin van de artikelen 23, eerste lid, f) en g) van de Verordening en in het bijzonder niet de nodige redelijke

VERZOEKSCHRIFT/28

aanpassingen treft opdat hij als gebruiker van een elektrische rolstoel de trein kan nemen en verlaten in het station van (…), zonder hierbij te vast te stellen dat eiseres de criteria aan de hand waarvan zij gradueel overgaat tot de aanpassing van de infrastructuur, niet rechtmatig heeft aangewend, schenden de appelrechters eveneens de in het middel genoemde bepalingen.

VERZOEKSCHRIFT/29

Op deze gronden en overwegingen besluit ondergetekende advocaat bij het Hof van Cassatie voor eiseres dat het U, Hooggeachte Dames en Heren, moge behagen het bestreden arrest te vernietigen, de zaak en de partijen te verwijzen naar een ander hof van beroep en uitspraak te doen over de kosten als naar recht.

Antwerpen, 19 september 2025

Beatrix Vanlerberghe

Bijlagen

1. het exploot van betekening van deze voorziening aan de verwerende partij