Conseil d'État de Belgique — Raad van State — ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084 (2024-06-11)
Samenvatting (NL) :
Arrest nr 260.084 van 11 juni 2024 Sociale zaken en volksgezondheid -
Varia (sociale zaken en volksgezondheid) Beslissing : heropening debatten
prejudiciële vraag Aanvullend verslag
--- TEXTE INTÉGRAL DE L'ARRÊT ---
RAAD VAN STATE, AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK
XIVe KAMER
ARREST
nr. 260.084 van 11 juni 2024
in de zaak A. 238.626/XIV-39.154
In zake :
de BV DSE INTERNATIONAL
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaten Koen Geelen en Nick Parthoens
kantoor houdend te 3500 Hasselt
Gouverneur Roppesingel 131
bij wie woonplaats wordt gekozen
tegen :
de BELGISCHE STAAT, vertegenwoordigd door de minister van
Sociale Zaken en Volksgezondheid
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaten Jean-François De Bock en Joy Moens
kantoor houdend te 1180 Brussel
Bosveldweg 70
bij wie woonplaats wordt gekozen
-------------------------------------------------------------------------------------------------I. Voorwerp van het beroep
1.
Het beroep, ingesteld op 13 maart 2023, strekt tot de
nietigverklaring van het koninklijk besluit van 7 november 2022 ‘tot wijziging van
het koninklijk besluit van 28 oktober 2016 betreffende het faciliteren en het in
handel brengen van elektronische sigaretten’.
II. Verloop van de rechtspleging
2.
De verwerende partij heeft een memorie van antwoord
ingediend en de verzoekende partij heeft een memorie van wederantwoord
ingediend.
Eerste auditeur Frédéric Vanneste heeft een verslag opgesteld.
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-1/31
De verzoekende partij heeft een verzoek tot voortzetting van het
geding en een laatste memorie ingediend. De verwerende partij heeft een laatste
memorie ingediend.
De partijen zijn opgeroepen voor de terechtzitting, die heeft
plaatsgevonden op 27 maart 2024.
Staatsraad Kaat Leus heeft verslag uitgebracht.
Advocaat Julie Beausaert, die loco advocaten Koen Geelen en
Nick Parthoens verschijnt voor de verzoekende partij en advocaat Jean-François
De Bock, die verschijnt voor de verwerende partij, zijn gehoord.
Eerste auditeur Alexander Van Steenberge heeft een advies
gegeven.
Er is toepassing gemaakt van de bepalingen op het gebruik der
talen, vervat in titel VI, hoofdstuk II, van de wetten op de Raad van State,
gecoördineerd op 12 januari 1973.
III. Feiten
3.1.
De verzoekende partij baat luidens het verzoekschrift meer dan
50 gespecialiseerde winkels uit in België onder de naam Dampshop.
3.2.
Het koninklijk besluit van 28 oktober 2016 ‘betreffende het
fabriceren en het in de handel brengen van elektronische sigaretten’ (hierna: het
koninklijk besluit van 28 oktober 2016) voorziet in de (gedeeltelijke) omzetting
van richtlijn 2014/40 (EU) van het Europees Parlement en de Raad van 3 april
2014
‘betreffende
de
onderlinge
aanpassing
van
de
wettelijke
en
bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten inzake de productie, de presentatie
en de verkoop van tabaks- en aanverwante producten en tot intrekking van
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-2/31
Richtlijn 2001/37/EG’ (hierna: de richtlijn (EU) 2014/40), wat de regulering van
de elektronische sigaretten betreft.
Artikel 4 van dit koninklijk besluit betreft de samenstelling van
de elektronische sigaretten.
3.3.
Op 28 juni 2021 publiceert de Hoge Gezondheidsraad (hierna:
de HGR) zijn advies nr. 9549 ‘Elektronische sigaret: evolutie’. Luidens de
samenvatting die is opgenomen in dat advies zijn de belangrijkste
kernboodschappen de volgende:
“• Het relatieve risico van de e-sigaret (met of zonder nicotine) ten opzichte van
niet roken is duidelijk: de e-sigaret is niet zonder risico, ze is potentieel schadelijk.
E-vloeistoffen bevatten veel stoffen waarover onvoldoende informatie bestaat
over hun toxiciteit bij inademing. Bovendien zijn er nog steeds onvoldoende
langetermijngegevens over het gebruik van e-sigaretten. De consumptie van
nicotinehoudende producten wordt aan niet-rokers ook afgeraden vanwege het
verslavend effect. Ze valt dus af te raden voor niet-rokers, waaronder zeker de
jongeren.
• Het relatieve risico van de e-sigaret ten opzichte van roken is eveneens duidelijk:
de e-sigaret wordt substantieel minder schadelijk ingeschat dan roken. Ze vormt
voor rokers een beter alternatief dan roken en kan als rookstopmiddel gebruikt
worden. Aangezien roken sterk samenhangt met een maatschappelijk kwetsbare
positie (psychiatrische patiënten, mensen in gevangenissen, mensen met een
beperkte opleiding, mensen met een lager inkomen, enz.) kan de e-sigaret ook een
positieve rol spelen in het toekomstig rookstopbeleid bij deze kwetsbare groepen
van hardnekkige zware rokers. Volgens de huidige kennis zou haar exclusief
gebruik voor (ex-)rokers kunnen leiden tot een duidelijke daling van de
gezondheidsrisico’s, op voorwaarde dat ze effectief stoppen met roken.
• De e-sigaret dient door de beleidsverantwoordelijken als dusdanig behandeld te
worden. De beschikbaarheid en toegankelijkheid van de klassieke
tabakssigaretten dienen nog verder ingeperkt te worden.”.
Finaal, zo wordt samengevat, “pleit de HGR ervoor om van het
beperken van zowel roken, als dampen en ander nicotinegebruik een belangrijk
onderdeel van het beleid te maken. Waakzaamheid is geboden dat het beperken
van dampen en ander nicotinegebruik de doelstelling van het verminderen van de
prevalentie van roken niet in het gedrang brengt.”.
3.4.
Op 6 juli 2021 heeft de Belgische Staat een ontwerp van
koninklijk besluit ‘tot wijziging van het koninklijk besluit van 28 oktober 2016
betreffende het faciliteren en het in handel brengen van elektronische sigaretten’
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-3/31
bij de Europese Commissie aangemeld, krachtens richtlijn (EU) 2015/1535 van het
Europees Parlement en de Raad van 9 september 2015 ‘betreffende de
informatieprocedure op het gebied van technische voorschriften’ (hierna: de
richtlijn (EU) 2015/1535) waarin de Technical Regulation Information System of
“TRIS-procedure” wordt geregeld.
Artikel 3 van het aldus (volgens de richtlijn (EU) 2015/1535)
aangemelde ontwerp van koninklijk besluit waarmee wordt beoogd artikel 4 van
het koninklijk besluit van 28 oktober 2016 te wijzigen, wordt hierna weergegeven
(https://technical-regulation-information-system.ec.europa.eu/nl/notification/16839).
In het (ontworpen) artikel 4, §5, zijn vier groepen verboden
additieven opgenomen.
“Art.4. Samenstelling en technische normen
§ 1. Nicotinehoudende vloeistof wordt uitsluitend in de handel gebracht:
1° in speciale navulverpakkingen met een volume van ten hoogste 10 ml;
2° in patronen voor eenmalig gebruik.
De patronen of reservoirs hebben een volume van ten hoogste 2 milliliter.
§ 2. Elektronische sigaretten in de vorm van een wegwerpproduct zijn verboden.
§ 3. Het is verboden om elektronische sigaretten op de markt te brengen met
aantrekkelijke functionaliteiten die niet nuttig zijn voor de werking van het
toestel.
§ 4. De nicotinehoudende vloeistof bevat niet meer dan 20 milligram nicotine per
milliliter.
§ 5. De nicotinehoudende vloeistof bevat geen van de volgende additieven:
1° vitaminen of andere additieven die de indruk wekken dat een elektronische
sigaret gezondheidsvoordelen biedt of minder gezondheidsrisico’s oplevert;
2° cafeïne of taurine of andere additieven en stimulerende substanties die in
verband worden gebracht met energie en/of vitaliteit;
3° additieven die emissies kleuren;
4° additieven die in onverbrande vorm KMR-kenmerken hebben.
De Minister maakt een lijst op van andere verboden additieven en/of een lijst van
toegelaten additieven.
§ 6. Bij de productie van de nicotinehoudende vloeistof worden uitsluitend zeer
zuivere ingrediënten gebruikt. Van andere stoffen dan de in artikel 3, § 3, 2°,
bedoelde ingrediënten zijn in de nicotinehoudende vloeistof alleen sporen
aanwezig indien deze sporen bij de productie technisch onvermijdelijk zijn.
§ 7. In de nicotinehoudende vloeistof worden behalve nicotine uitsluitend
ingrediënten gebruikt die, zowel in verhitte als niet-verhitte toestand, geen risico
inhouden voor de gezondheid van de mens.
§ 8. Elektronische sigaretten geven constante nicotinedoses af bij gebruik in
normale omstandigheden.
§ 9. Elektronische sigaretten en navulverpakkingen zijn kind- en
manipulatieveilig, zijn beschermd tegen breuk en lekkage en beschikken over een
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-4/31
mechanisme dat lekvrij navullen verzekert. Ze respecteren ISO-norm 9317. De
Minister definieert de technische normen voor het navulmechanisme.
§ 10. De Minister definieert welke normen en analysemethodes gebruikt moeten
worden om de toepassing van de bepalingen van dit artikel inzake samenstelling
en emissies te controleren.”
3.5.
Op 7 juli 2022 richt een medewerker van de FOD
Volksgezondheid een e-mail tot een medewerker van de Europese Commissie,
Directoraat-generaal Gezondheid en Voedselveiligheid, waarin deze verwijst naar
de artikelen 20, lid 3, c), en 7, lid 6, d) van de richtlijn (EU) 2014/40. De vraag
wordt gesteld of uit deze bepalingen mag worden afgeleid: (i) dat het verbod op
additieven die het inhaleren van nicotine faciliteren ook geldt voor elektronische
sigaretten met nicotine, dan wel of artikel 7, lid 6, enkel van toepassing is op
tabaksproducten en, (ii) zo deze additieven verboden zijn, of er lidstaten zijn die dit
verbod daadwerkelijk toepassen op e-sigaretten.
3.6.
Met een e-mail van 22 juli 2022 antwoordt de betrokken
medewerker van het Directoraat-generaal Gezondheid en Voedselveiligheid wat
volgt:
“Article 20(3)(c) by cross-referencing makes Article 7(6) applicable to electronic
cigarettes and refill containers (by setting the requirements for nicotine containing
liquid).
With regard to your specific question on the application of the ban in Member
States, I would suggest to address this question directly to Member States. As you
may be aware, the application of Article 7(6) to electronic sigarettes has been
previously discussed at the meetings of the Expert Group/Subgroup on electronic
cigarettes.
At the same time, please note that the authoritative interpretation of the Union law
can be given only by, and is in the competence of, the Court of Justice of the
European Union.”
(vrij vertaald: “Artikel 20, lid 3, c), maakt door middel van kruisverwijzingen
artikel 7, lid 6, van toepassing op elektronische sigaretten en navulverpakkingen
(door de eisen voor nicotinehoudende vloeistof vast te stellen). Met betrekking tot
uw specifieke vraag over de toepassing van het verbod in de lidstaten zou ik willen
voorstellen om deze vraag rechtstreeks aan de lidstaten te stellen. Zoals u wellicht
weet, is de toepassing van artikel 7, lid 6, op elektronische sigaretten al eerder
besproken tijdens de vergadering van de Experten-groep/Subgroep inzake
elektronische sigaretten.
Tegelijkertijd moet erop worden gewezen dat de gezaghebbende interpretatie van
het recht van de Unie alleen kan worden gegeven door, en tot de bevoegdheid
hoort, van het Hof van Justitie van de Europese Unie.”.)
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-5/31
3.7.
Nadien, op 7 november 2022 wordt het koninklijk besluit ‘tot
wijziging van het koninklijk besluit van 28 oktober 2016 betreffende het faciliteren
en het in handel brengen van elektronische sigaretten’ uitgevaardigd.
Dit is het bestreden koninklijk besluit dat, samen met het verslag
aan de Koning, in het Belgisch Staatsblad is bekendgemaakt op 11 januari 2023.
Het is in werking getreden op 11 juli 2023, uitgezonderd voor de kleinhandelaar
voor wie het in werking is getreden op 11 januari 2024 (artikel 7).
De definitieve tekst van artikel 4 van het koninklijk besluit van
28 oktober 2016, zoals gewijzigd bij artikel 3 van het bestreden koninklijk besluit
en zoals bekendgemaakt in het Belgisch Staatsblad, kan als volgt worden
vergeleken met de tekst van het ontwerp zoals dat aan de TRIS-kennisgeving werd
onderworpen:
Ontworpen Artikel 4 – TRIS-kennisgeving
Artikel 4 – Bestreden koninklijk besluit
Ҥ 1. Nicotinehoudende vloeistof wordt
uitsluitend in de handel gebracht:
1° in speciale navulverpakkingen met een
volume van ten hoogste 10 ml;
2° in patronen voor eenmalig gebruik.
De patronen of reservoirs hebben een volume
van ten hoogste 2 milliliter.
Ҥ 1. Nicotinehoudende vloeistof wordt
uitsluitend in de handel gebracht:
1° in speciale navulverpakkingen met een
volume van ten hoogste 10 ml;
2° in wegwerpbare elektronische sigaretten;
3° in patronen voor eenmalig gebruik.
De patronen of reservoirs hebben een volume
van ten hoogste 2 milliliter.
§ 2. Elektronische sigaretten in de vorm van
een wegwerpproduct zijn verboden.
§ 3. Het is verboden om elektronische
sigaretten op de markt te brengen met
aantrekkelijke functionaliteiten die niet nuttig
zijn voor de werking van het toestel.
§ 2. Het is verboden om elektronische
sigaretten op de markt te brengen met
aantrekkelijke functionaliteiten die niet nuttig
zijn voor de werking van het toestel.
§ 3. De nicotinehoudende vloeistof bevat niet
meer dan 20 milligram nicotine per milliliter.
§ 4. De nicotinehoudende vloeistof bevat niet
meer dan 20 milligram nicotine per milliliter.
§ 4. De nicotinehoudende vloeistof bevat geen
van de volgende additieven:
§ 5. De nicotinehoudende vloeistof bevat geen 1° vitaminen of andere additieven die de
indruk wekken dat een elektronische sigaret
van de volgende additieven:
gezondheidsvoordelen biedt of minder
1° vitaminen of andere additieven die de
gezondheidsrisico’s oplevert;
indruk wekken dat een elektronische sigaret
2° cafeïne of taurine of andere additieven en
gezondheidsvoordelen biedt of minder
stimulerende substanties die in verband
gezondheidsrisico’s oplevert;
worden gebracht met energie en/of vitaliteit;
2° cafeïne of taurine of andere additieven en
3° additieven die emissies kleuren;
stimulerende substanties die in verband
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-6/31
worden gebracht met energie en/of vitaliteit;
3° additieven die emissies kleuren;
4° additieven die in onverbrande vorm
KMR-kenmerken hebben;
De Minister maakt een lijst op van andere
verboden additieven en/of een lijst van
toegelaten additieven.
4° additieven die in onverbrande vorm
KMR-kenmerken hebben;
5° additieven die de inhalatie of de opname
van nicotine faciliteren.
De minister maakt een lijst op van andere
verboden additieven en/of een lijst van de
toegelaten additieven.
§ 6. Bij de productie van de nicotinehoudende
vloeistof worden uitsluitend zeer zuivere
ingrediënten gebruikt. Van andere stoffen dan
de in artikel 3, § 3, 2°, bedoelde ingrediënten
zijn in de nicotinehoudende vloeistof alleen
sporen aanwezig indien deze sporen bij de
productie technisch onvermijdelijk zijn.
§ 5. Bij de productie van de nicotinehoudende
vloeistof worden uitsluitend zeer zuivere
ingrediënten gebruikt. Van andere stoffen dan
de in artikel 3, § 3, 2°, bedoelde ingrediënten
zijn in de nicotinehoudende vloeistof alleen
sporen aanwezig indien deze sporen bij de
productie technisch onvermijdelijk zijn.
§7. In de nicotinehoudende vloeistof worden
behalve nicotine uitsluitend ingrediënten
gebruikt die, zowel in verhitte als niet-verhitte
toestand, geen risico inhouden voor de
gezondheid van de mens.
§6. In de nicotinehoudende vloeistof worden
behalve nicotine uitsluitend ingrediënten
gebruikt die, zowel in verhitte als niet-verhitte
toestand, geen risico inhouden voor de
gezondheid van de mens.
§8. Elektronische sigaretten geven constante §7. Elektronische sigaretten geven constante
nicotinedoses af bij gebruik in normale nicotinedoses af bij gebruik in normale
omstandigheden.
omstandigheden.
§9.
Elektronische
sigaretten
en
navulverpakkingen
zijn
kinden
manipulatieveilig, zijn beschermd tegen breuk
en lekkage en beschikken over een
mechanisme dat lekvrij navullen verzekert. Ze
respecteren ISO-norm 8317:2003. De Minister
definieert de technische normen voor het
navulmechanisme.
§8.
Elektronische
sigaretten
en
navulverpakkingen
zijn
kinden
manipulatieveilig, zijn beschermd tegen breuk
en lekkage en beschikken over een
mechanisme dat lekvrij navullen verzekert. Ze
respecteren ISO-norm 8317. De Minister
definieert de technische normen voor het
navulmechanisme.
§10. De Minister definieert welke normen en
analysemethodes gebruikt moeten worden om
de toepassing van de bepalingen van dit artikel
inzake samenstelling en emissies te
controleren.
§9. De Minister definieert welke normen en
analysemethodes gebruikt moeten worden om
de toepassing van de bepalingen van dit artikel
inzake samenstelling en emissies te
controleren.”.
Het definitieve artikel 4, § 4, van het (aldus gewijzigde)
koninklijk besluit van 28 oktober 2016 bevat nu, wat de elektronische sigaret (en
navulverpakkingen) betreft, vijf verboden additieven ten gevolge van de
toevoeging van de categorie “5° additieven die de inhalatie of de opname van
nicotine faciliteren”.
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-7/31
In het verslag aan de Koning worden de (definitieve)
wijzigingen aan artikel 4 van het koninklijk besluit van 28 oktober 2016 door
artikel 3 van het bestreden koninklijk besluit als volgt geduid:
“Art. 3. Artikel 4 wordt vervangen om:
- Aantrekkelijke functionaliteiten die niet nuttig zijn voor de werking van het
toestel te verbieden;
- Om een omzettingsfout te corrigeren (toevoeging van 5° aan §4);
- De Minister de mogelijkheid te geven om een lijst van verboden additieven in
elektronische sigaretten en navulverpakkingen op te stellen en/of een lijst van
toegelaten additieven;
- Aan te geven dat de veiligheidsvoorzieningen voor kinderen moeten voldoen aan
de ISO8317:2003-norm.”
IV. Voorwerp van het beroep
Standpunt van de partijen
4.
De verwerende partij stelt in de memorie van antwoord wat zij
herneemt in haar laatste memorie, dat het voorwerp van het beroep beperkt moet
worden tot die bepalingen waartegen grieven worden geuit. Zij werpt nog tegen dat
de verzoekende partij in de middelen die in het verzoekschrift worden ontwikkeld
enkel tegen artikel 3 van het bestreden besluit zijn gericht en dan nog slechts in
zoverre het genoemde artikel 3 een punt 5° toevoegt in artikel 4, § 4, van het
koninklijk besluit van 18 oktober 2016. Tegen de overige artikelen van het
koninklijk besluit van 7 november 2022 worden geen grieven aangevoerd.
Bijgevolg kan volgens de verwerende partij het beroep “slechts ontvankelijk
verklaard worden in zoverre het is gericht tegen artikel 3 en dan nog enkel in de
mate dat er hierdoor in artikel 4, § 4, van het koninklijk besluit van 18 oktober
2016, een 5° punt wordt toegevoegd”.
5.
De verzoekende partij vordert in het verzoekschrift de
vernietiging van het besteden besluit in zijn geheel. In de memorie van
wederantwoord benadrukt zij, wat zij herhaalt in haar laatste memorie, dat zij de
nietigverklaring van het gehele koninklijk besluit benaarstigt aangezien de
verwerende partij het bestreden besluit niet naar behoren heeft meegedeeld aan de
Europese Commissie. Schending van de kennisgevingsplicht zoals bepaald in de
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-8/31
richtlijn (EU) 2015/1535 (eerste middel) door een onjuiste of onvolledige
kennisgeving, heeft de nietigverklaring van het ganse koninklijk besluit tot gevolg.
Zij benadrukt dat de toevoeging van het betwiste punt 5° in de definitieve versie
niet enkel een “toevoeging van specificaties of eisen of het stringenter maken
ervan” tot gevolg heeft doch tevens “een verandering van het toepassingsgebied”.
De verzoekende partij benadrukt voorts nog dat het doel van de mededeling niet
enkel is de Europese Commissie en de andere lidstaten in staat te stellen om na te
gaan of de ontworpen regeling in overeenstemming is met de EU-wetgeving en of
de ontwerpen beperkingen voor de interne markt bevatten doch tevens om andere
marktdeelnemers de gelegenheid te geven hun opmerkingen in de TRIS-databank
in te dienen, wat er toe strekt een effectieve dialoog tussen alle belanghebbenden
tot stand te brengen over het ontwerp van een technisch voorschrift. In de laatste
memorie vordert zij nog steeds de nietigverklaring van het gehele bestreden
besluit.
Beoordeling
6.
Het bestreden besluit is een reglementair besluit. Het is derhalve
in beginsel één en ondeelbaar, wat impliceert dat wanneer de Raad van State heeft
vastgesteld dat in een ontvankelijk annulatieberoep een gegrond middel wordt
aangevoerd, hij in beginsel het bestreden besluit in zijn geheel vernietigt.
De gehele vernietiging van een bestreden besluit is de regel, de
gedeeltelijke vernietiging de uitzondering.
De verwerende partij toont niet aan dat de verzoekende partij
geen belang zou hebben bij het beroep aangezien het bestreden koninklijk besluit
haar wel degelijk grieft, minstens het betwiste punt 5° dat door artikel 3 van het
bestreden besluit aan artikel 4, § 4, van het koninklijk besluit van 18 oktober 2016
werd toegevoegd.
In de mate de verwerende partij aanvoert dat de verzoekende
partij geen belang heeft bij de integrale vernietiging van het bestreden besluit
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-9/31
omdat het slechts is gericht tegen artikel 3 ervan en dan nog enkel in de mate deze
bepaling een punt 5° in artikel 4, § 4, van het koninklijk besluit van 18 oktober
2016 toevoegt, nadat de mededeling in het kader van de richtlijn (EU) 2015/1535
werd verricht, betreft die kritiek de omvang van de uit te spreken vernietiging
waarover evenwel pas uitspraak zal moeten worden gedaan wanneer zou blijken
dat één van de aangevoerde middelen gegrond is, zodat daarover pas nadien door
de Raad van State uitspraak kan worden gedaan.
V. Onderzoek van de middelen
A. Eerste middel
Standpunt van de partijen
7.
In het eerste middel werpt de verzoekende partij de onwettigheid
van het gehele bestreden besluit op omdat de verwerende partij het (ontwerp) niet
naar behoren heeft meegedeeld aan de Europese Commissie. Zij voert aldus een
schending aan van “de wezenlijke vormvoorschriften van de [richtlijn (EU)
2015/1535]” omwille van de onjuiste, dan wel onvolledige kennisgeving die door
de verwerende partij werd verricht. In het ontwerp (dat tot het bestreden besluit
heeft geleid), zoals het aan de Europese Commissie met toepassing van de
genoemde richtlijn is meegedeeld, is een belangrijke bepaling weggelaten,
namelijk punt 5 van het herziene artikel 4, § 4, van koninklijk besluit van
28 oktober 2016, dat een verbod bevat “op additieven die de inhalatie of de
opname van nicotine in e-sigaretten faciliteren”. Aan het eind van de daarop
aansluitende uiteenzetting van dit eerste middel voegt de verzoekende partij nog
toe dat “[g]elet op het bovenstaande ook vast[staat] dat de bestreden beslissing niet
op zorgvuldige wijze tot stand is gekomen en niet op draagkrachtige motieven
berust”. Wat de schending van de artikelen 5 en 6 van de richtlijn (EU) 2015/1535
betreft, zet de verzoekende partij uiteen dat deze de procedure bepalen die de
lidstaten moeten volgen wanneer zij een technisch voorschrift aannemen (hierna:
de TRIS-procedure). Volgens artikel 1, lid 1, onder f) van die richtlijn is een
technische specificatie “een specificatie die voorkomt in een document ter
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-10/31
omschrijving van de vereiste kenmerken van een product, zoals kwaliteitsniveau,
prestaties, veiligheid of afmetingen, met inbegrip van de voor het product geldende
voorschriften inzake verkoopbenaming, terminologie, symbolen, beproeving en
beproevingsmethoden,
verpakking,
het
merken
of
etiketteren,
en
de
overeenstemmingsbeoordelingsprocedures.” Het genoemde artikel 5 verplicht
lidstaten om “de Commissie onverwijld ieder ontwerp voor een technisch
voorschrift mee te delen, tenzij het een integrale omzetting van een internationale
of Europese norm betreft, in welk geval louter met een mededeling van de
betrokken norm kan worden volstaan; zij geven de Commissie tevens kennis van
de redenen waarom de vaststelling van dit technisch voorschrift nodig is, tenzij die
redenen reeds uit het ontwerp zelf blijken.” Artikel 6 van diezelfde richtlijn vereist
dat lidstaten “de goedkeuring uitstellen van een ontwerp voor een technisch
voorschrift voor de duur van drie maanden, te rekenen vanaf de datum waarop de
Commissie de in artikel 5, lid 1, bedoelde mededeling ontvangt”. De
kennisgevingsprocedure, aldus de verzoekende partij, stelt de Europese
Commissie en de andere lidstaten in staat te beoordelen of het ontwerp voor een
technisch voorschrift in overeenstemming is met de EU-wetgeving voordat het
wordt
aangenomen.
De
kennisgevende
lidstaat
heeft
bijgevolg
een
standstill-verplichting die ertoe strekt de Europese Commissie en de andere
lidstaten in staat te stellen na te gaan of de ontwerpwetgeving in overeenstemming
is met de EU-wetgeving, en de betrokken autoriteiten te waarschuwen indien de
ontwerpen beperkingen voor de interne markt bevatten. Ook andere
marktdeelnemers krijgen in dit stadium de gelegenheid hun opmerkingen in de
TRIS-databank in te dienen. De TRIS-procedure brengt aldus een effectieve
dialoog tussen alle belanghebbenden tot stand over het ontwerp voor een technisch
voorschrift. Hieruit blijkt het belang van de TRIS-procedure, die niet alleen een
procedurele, maar ook een belangrijke inhoudelijke waarde heeft (met name de
naleving van de EU-wetgeving garanderen). Daarom schrijft artikel 5 van de
richtlijn (EU) 2015/1535 niet alleen de kennisgeving van het oorspronkelijk
technisch voorschrift voor, maar bepaalt het ook dat “de lidstaten [...] tot een
nieuwe mededeling aan de Commissie [overgaan] indien zij in het ontwerp voor
een technisch voorschrift significante wijzigingen aanbrengen die een verandering
van het toepassingsgebied, een verkorting van het oorspronkelijk geplande
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-11/31
tijdschema voor de toepassing, een toevoeging van specificaties of eisen of het
stringenter maken ervan tot gevolg hebben.”. Volgens de verzoekende partij moet
tot de invoering van een technische specificatie worden gerekend de situatie
waarin “op bepaalde producten een voorschrift wordt toegepast dat voorheen op
andere producten betrekking had”. In dergelijk geval is dit voor de eerstbedoelde
producten immers een nieuw (technisch) voorschrift, waarvan derhalve
mededeling moet worden gedaan overeenkomstig de richtlijn (EU) 2015/1535. Te
dezen heeft de verwerende partij het bestreden (ontwerp van) besluit aan de
Commissie meegedeeld doch nadien significante wijzigingen aangebracht in de
lijst van verboden additieven in het bestreden koninklijk besluit. De definitieve
versie van artikel 3 tot herziening van artikel 4, lid 4, 5°, van het koninklijk besluit
van 28 oktober 2016 voegt een aanvullend technisch voorschrift toe aan de
elektronische sigaretten, namelijk “een verbod op additieven die de inhalatie of de
opname van nicotine faciliteren”, met de bedoeling de technische vereisten voor dit
product veel strenger te maken en aldus “het toepassingsgebied ervan aanzienlijk
te wijzigen” en “specificaties of eisen toe te voegen, of deze laatste stringenter te
maken”. De verwerende partij was er dan ook toe verplicht krachtens de richtlijn
(EU) 2015/1535 het bestreden besluit opnieuw mee te delen vóór de goedkeuring
ervan. De TRIS-procedure mag immers niet worden omzeild door nieuwe
technische voorschriften op te nemen in een ontwerp voor een technisch
voorschrift dat reeds eerder was meegedeeld; zo niet wordt deze procedure van
haar nuttig effect beroofd. Zij wijst er tot slot nog op dat de Raad van State reeds
eerder heeft geoordeeld dat niet-naleving van deze procedure een rechtstreekse
grond voor nietigverklaring vormt.
In de memorie van wederantwoord herhaalt de verzoekende
partij wat zij eerder heeft uiteengezet. Replicerend op het verweer in de memorie
van antwoord, benadrukt zij nog dat het bestreden besluit niet valt onder de
uitzonderingsgronden waarvoor overeenkomstig de richtlijn (EU) 2015/1535 geen
kennisgeving is vereist. Volgens haar blijkt dat reeds uit het enkele feit dat de
verwerende partij in eerste instantie voor het bestreden besluit de TRIS-procedure,
met inachtneming van de standstill-periode, wel degelijk heeft gevolgd, wat,
volgens haar, aantoont dat de verwerende partij (terecht) van mening was dat het
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-12/31
bestreden besluit een technisch voorschrift uitmaakt waarvoor kennisgeving
overeenkomstig artikel 5, lid 1, van de richtlijn (EU) 2015/1535 verplicht is. Dit is
des te meer het geval gelet op de toevoeging van het punt 5° in artikel 4, § 4, van
het koninklijk besluit van 28 oktober 2016. Immers, het standpunt van de
verwerende partij dat deze toevoeging slechts strekt tot de rechtzetting van een
vergissing, kan niet worden bijgevallen. Indien dit het geval zou zijn, zouden de
uitzonderingsgronden immers reeds ab initio van toepassing zijn geweest en was
de verwerende partij niet op 6 juli 2021 tot kennisgeving overgegaan. Het is
bovendien duidelijk dat zowel het ontwerp als de definitieve versie van het
bestreden besluit geen “integrale omzetting van een Europese norm” uitmaken,
overeenkomstig de uitzonderingsgrond in het genoemde artikel 5, lid 1, van
richtlijn (EU) 2015/1535 of zich “voegen naar bindende handelingen van de Unie”,
overeenkomstig de uitzonderingsgrond van artikel 7, lid 1, a).
In haar laatste memorie herneemt de verzoekende partij haar
standpunt. Zij herhaalt dat de verwerende partij in eerste instantie zelf de
TRIS-procedure heeft gevolgd waardoor zij zelf aantoont dat het bestreden besluit
een technisch voorschrift uitmaakt waarvoor kennisgeving overeenkomstig artikel
5, lid 1, van de richtlijn (EU-) 2015/1535 ab initio verplicht was. Dat het verbod op
additieven die het inhaleren of de opname van nicotine faciliteren in e-liquids
(e-vloeistoffen) niet is opgenomen in een bindende handeling van de Unie, blijkt
voorts nog uit het gegeven dat de verwerende partij eerst via e-mail verduidelijking
vereiste van de Europese Commissie alvorens artikel 20, lid 3, c) van de richtlijn
(EU) 2014/40 verder te kunnen implementeren in de nationale rechtsorde, wat
immers duidelijk maakt dat het geen loutere omzetting van die richtlijn uitmaakt.
Het eigen handelen van de verwerende partij toont aldus aan dat het niet om een
integrale omzetting gaat. De interpretatievragen die de verwerende partij zich heeft
gesteld tonen voorts ook aan dat richtlijn (EU) 2014/40 en meer bepaald artikel 20,
lid 3, juncto artikel 7, lid 6 van die richtlijn niet zo voor de hand liggend zijn. Zij
beklemtoont nog dat uit de algemene verwijzing in artikel 20, lid, c) van de
richtlijn (EU) 2014/40 naar het feit dat de lidstaten het verbod dienen “te
bewerkstelligen”, volgt dat de lidstaten enige beoordelingsvrijheid hebben hoe het
verbod op additieven die de inhalatie of de opname van nicotine faciliteren, in
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-13/31
nationale regelgeving moet worden geïmplementeerd doch zonder daarbij verder
te mogen gaan dan de bepalingen in de richtlijn. Wat dit laatste betreft, moet
volgens de verzoekende partij worden vastgesteld dat de Europese wetgever niet
de bedoeling had om e-sigaretten te doen vallen onder het verbod in artikel 7, lid 6,
littera d), van de richtlijn (EU) 2014/40. De verwerende partij is dan ook verder
gegaan dan de bepalingen van de richtlijn, door het toepassingsgebied van een
bepaling die enkel betrekking heeft op voor roken bestemde tabaksproducten, uit te
breiden naar e-sigaretten.
8.
Na de artikelen 5, 6 en 7 van de richtlijn (EU) 2015/1535 te
hebben aangehaald, repliceert de verwerende partij dat zij de ontwerptekst van het
bestreden besluit op 6 juli 2021 ter kennis bracht van de Europese Commissie. Na
deze kennisgeving, is gebleken dat er een “fout” was gebeurd bij de omzetting van
richtlijn (EU) 2014/40/EU, “in die zin dat (reeds bij de omzetting van Richtlijn
2014/40/EU) vergeten was een 5° puntje op te nemen in artikel 4, §4 van het K.B.
van 28 oktober 2016”. De verwerende partij wijst op het bepaalde in de
artikelen 20, lid 3, c) en artikel 7, lid 6, van de richtlijn (EU) 2014/40. Zij
concludeert dat het – na het doorlopen van de TRIS-procedure – in artikel 4, § 4
van het koninklijk besluit van 28 oktober 2016 toegevoegde punt 5° “een letterlijke
en integrale omzetting betreft van artikel 20, lid 3 juncto artikel 7, lid 6 van
Richtlijn 2014/40/EU” zodat uit artikel 5, lid 1, van richtlijn (EU) 2015/1535/EU
volgt dat (bij een integrale omzetting van een Europese norm), geen notificatie
noodzakelijk is.
“Ondergeschikt”, dient volgens de verwerende partij “minstens
vastgesteld te worden dat er in casu geen beleidsruimte aan de lidstaten gelaten
werd doordat “de lidstaten zich dienden te voegen naar bindende handelingen van
de Unie die de aanneming van technische voorschriften of regels betreffende
diensten tot gevolg hebben”, met als gevolg dat er geen notificatie noodzakelijk
was op grond van artikel 7 van richtlijn (EU) 2015/1535. Volgens de verwerende
partij bestaat er te dezen een rechtstreeks verband tussen een dwingend
communautair besluit en een nationale maatregel zodat deze nationale maatregel
beschouwd kan worden “als een uitvoeringsmaatregel die is vrijgesteld van de
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-14/31
notificatieverplichting”. Er wordt te dezen aan de lidstaten immers geen
beleidsruimte gelaten. Het staat volgens de verwerende partij dan ook vast dat er
geen notificatie diende te gebeuren voor het invoegen van het punt 5° in artikel 4, §
4 van het koninklijk besluit van 28 oktober 2016 zoals dat is gewijzigd bij artikel 3
van het bestreden besluit.
In haar laatste memorie volhardt de verwerende partij. Zij was te
dezen gebonden door een dwingende bepaling van het Unierecht. Zij stelt nog dat
uit de notificatie van 6 juli 2021 niet kan worden afgeleid dat de kwestieuze norm
(lees: het betwiste punt 5°) aan de notificatieplicht onderworpen was. Voorts licht
zij toe dat zij op 6 juli 2021 het volledige ontwerp van koninklijk besluit –
weliswaar zonder het betwiste punt 5° –, heeft genotificeerd omdat hierin
bepalingen voorkomen die verder gaan dan een louter letterlijke omzetting van de
richtlijn en waarbij de verwerende partij wel een discretionaire bevoegdheid heeft
uitgeoefend (met name wat het invoeren van wetgeving inzake nicotinevrije
producten betreft, hetgeen een aanpassing van de definitie van de elektronische
sigaret en van de definitie van navulverpakking zonder nicotine impliceerde,
evenals het invoeren van een specifieke gezondheidswaarschuwing voor
navulverpakkingen zonder nicotine; het invoeren van een definitie “invoerder in
België”; het invoeren van de verplichting om de etikettering en de bijsluiter te
notificeren; het invoeren van het verbod op aantrekkelijke functionaliteiten (zoals
lichtjes) en het invoeren van de vermelding van de houdbaarheidsdatum). De
verwerende partij repliceert voorts nog dat het onderscheid tussen “voor roken
bestemde tabaksproducten” en “rookloze tabaksproducten” in deze niet pertinent is
aangezien de bewoordingen in artikel 7, lid 6, d), verwijzen naar de additieven die
de inhalatie faciliteren. Bij een elektronische sigaret worden eveneens dampen
geïnhaleerd. De verzoekende partij antwoordt hier niet op in haar laatste memorie.
Tot slot repliceert de verwerende partij nog dat de toepassing van het verbod op
elektronische sigaretten in de lijn ligt van de doelstelling van de richtlijn (EU)
2014/40 zoals verwoord in artikel 1 ervan, met name “het bieden van een hoog
niveau van de bescherming van de volksgezondheid”.
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-15/31
Beoordeling
9.
De verzoekende partij voert twee middelen aan.
De beoordeling van het eerste middel in het verzoekschrift (cfr.
supra, punt 7) waarin door de verzoekende partij een schending wordt aangevoerd
van de richtlijn (EU) 2015/1535 wegens niet-naleving, minstens onjuiste en
onvolledige naleving van de in die richtlijn voorziene notificatieprocedure voor
technische normen bij de Europese Commissie, gaat in wezen uit van het
(onderliggende) standpunt – dat het tweede middel betreft –, dat artikel 3 van het
bestreden koninklijk besluit in zoverre het in artikel 4, § 4, van het koninklijk
besluit van 28 oktober 2016 een punt 5° toevoegt, zich niet beperkt tot een
“omzetting” van de artikelen 20, lid 3, c) juncto artikel 7, lid 6, van de richtlijn
(EU) 2014/40 doch, integendeel, het toepassingsgebied van het in artikel 7, lid 6, d)
vervatte verbod tot het in de handel brengen van “voor roken bestemde
tabaksproducten, additieven die de inhalatie of de opname van nicotine faciliteren”
onterecht uitbreidt tot de elektronische sigaret (en navulverpakkingen). Die
toevoeging betreft, aldus de verzoekende partij, de invoering van een (nieuwe)
technische norm wat de elektronische sigaret betreft en dus geen letterlijke,
integrale omzetting van de richtlijn 2014/40 zoals de verwerende partij beweert.
Doordat het aldus een (nieuw) technisch voorschrift betreft, moest het nog vooraf
aan de Europese Commissie worden voorgelegd met inachtneming van het
bepaalde in de artikelen 5 en 6 van de richtlijn (EU) 2015/1535 en kon de
uitzonderingsgrond die is voorzien in artikel 7, lid 1, a) van de richtlijn 2015/1535,
niet dienstig worden ingeroepen.
10.
Het eerste middel dient zich aldus – in verhouding tot het tweede
middel waarin een schending wordt aangevoerd van artikel 20, lid 3, c), juncto
artikel 7, lid 6, van de richtlijn (EU) 2014/40, evenals van artikel 24, lid 1 ervan
doordat artikel 3 van het bestreden besluit strengere vereisten oplegt voor
e-sigaretten dan in die bepalingen is voorzien –, als subsidiair aan. Het eerste
middel kan aldus pas worden onderzocht na onderzoek van het tweede middel.
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-16/31
Het past dienvolgens het tweede middel eerst te behandelen en,
in afwachting daarvan, de verdere behandeling van het eerste middel op te
schorten.
B. Tweede middel
Standpunt van de partijen
12.
In het tweede middel van het verzoekschrift voert de
verzoekende partij aan dat artikel 3 van het bestreden besluit het toepassingsgebied
van de regelgeving inzake e-sigaretten [overschrijdt] en in strijd is met de richtlijn
(EU) 2014/40, en met name met artikel 20, lid 3, c), samen gelezen met artikel 7,
lid 6, van diezelfde richtlijn doordat artikel 3 van het bestreden besluit strengere
vereisten oplegt voor e-sigaretten dan in die bepalingen is voorzien. Bovendien, is
het genoemde artikel 3 van het bestreden besluit, voor zover het een verbod bevat
op “additieven die de inhalatie of de opname van nicotine faciliteren”, in strijd met
artikel 24, lid 1, van de richtlijn (EU) 2014/40 omdat het, ten onrechte, bijkomende
beperkingen oplegt aan de additieven in e-sigaretten ten opzichte van de
beperkingen die door de richtlijn (EU) 2014/40 worden bepaald en dat terwijl het
genoemde artikel 24, lid 1, de lidstaten niet toestaat om in het nationale recht
strengere eisen te bepalen. De verzoekende partij wijst erop dat artikel 20 van de
richtlijn (EU) 2014/40 de e-sigaretten regelt, met inbegrip van de ingrediënten die
e-sigaretten kunnen bevatten. Wat de e-sigaretten betreft, bepaalt het genoemde
artikel 20, lid 3, onder c), wat de additieven betreft, dat “[d]e lidstaten het volgende
[bewerkstelligen]: […] c) de nicotinehoudende vloeistof bevat geen van de in
artikel 7, lid 6, vermelde additieven;”. Het genoemde artikel 7, lid 6, van de
richtlijn waarnaar artikel 20 verwijst, bevat, zo stelt de verzoekende partij, “een
lijst van vier groepen additieven die verboden moeten worden voor
tabaksproducten in het algemeen” en die – in samenhang gelezen met artikel 20, lid
3, onder c) –, eveneens van toepassing zijn op e-sigaretten. Die vier (verboden)
additieven zijn, aldus de verzoekende partij, a) vitaminen of andere additieven die
de indruk wekken dat een tabaksproduct gezondheidsvoordelen biedt of minder
gezondheidsrisico’s oplevert; b) cafeïne of taurine of andere additieven en
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-17/31
stimulerende chemische verbindingen die in verband worden gebracht met energie
en vitaliteit; c) additieven die emissies kleuren; en, tot slot, e) additieven die in
onverbrande vorm CMR-kenmerken hebben (d.w.z. additieven die geen
verbranding nodig hebben)”. Het (eveneens) in het genoemde artikel 7, lid 6, onder
d), van de richtlijn (EU) 2014/40 opgenomen (vijfde) verbod op “additieven die de
inhalatie of de opname van nicotine faciliteren” heeft echter alleen betrekking op
“voor roken bestemde tabaksproducten”. E-sigaretten, zo beargumenteren deze
partijen, kunnen echter niet worden beschouwd als “voor roken bestemde
tabaksproducten” aangezien zij geen tabak bevatten en er, derhalve, geen
verbranding is (en dienvolgens geen rook) en dus buiten deze categorie (“voor
roken bestemde tabaksproducten”), vallen. Tabaksproducten worden immers
luidens artikel 2, lid 4, van de richtlijn (EU) 2014/40 gedefinieerd als “producten
die geconsumeerd kunnen worden en die, al is het slechts ten dele, bestaan uit
tabak, ook indien genetisch gemodificeerd”. Artikel 2, lid 9 definieert de notie
“Voor roken bestemde tabaksproducten” als “andere tabaksproducten dan
rookloze tabaksproducten” terwijl de “elektronische sigaret”, tot slot, wordt
gedefinieerd als “een product dat gebruikt kan worden voor de consumptie van
nicotinehoudende damp via een mondstuk, of een onderdeel van dat product,
waaronder een patroon, een reservoir en het apparaatje zonder patroon of reservoir.
Elektronische sigaretten kunnen bestemd zijn om te worden weggeworpen of –
middels een navulverpakking en een reservoir – navulbaar zijn, of herlaadbaar zijn
met een patroon voor eenmalig gebruik” (artikel 9, lid 16). Uit de formulering van
artikel 7, lid 6, d), van de richtlijn (EU) 2014/40 blijkt dus duidelijk dat het
toepassingsgebied van het verbod op additieven die de inhalatie of de opname van
nicotine
faciliteren,
specifiek
is
beperkt
tot
“voor
roken
bestemde
tabaksproducten”. Indien de wetgever het toepassingsgebied van artikel 7, lid 6, d),
van de richtlijn (EU) 2014/4 tot e-sigaretten had willen uitbreiden, zou dit in de
tekst van de desbetreffende bepalingen duidelijk zijn gemaakt. Dat is hier niet het
geval. In feite is het tegendeel het geval. Artikel 7, lid 6, d), transponeren op
e-sigaretten, een productcategorie die niet voor roken is bestemd, is derhalve in
strijd met de richtlijn (EU) 2014/40. Deze richtlijn biedt geen rechtsgrond om het
toepassingsgebied van een bepaling die enkel betrekking heeft op voor roken
bestemde tabaksproducten, uit te breiden naar e-sigaretten. De verzoekende partij
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-18/31
acht ook artikel 24, lid 1, van diezelfde richtlijn geschonden. Krachtens die
bepaling “mogen de lidstaten, om redenen die verband houden met aspecten die bij
deze richtlijn worden geregeld en behoudens de leden 2 en 3 van dit artikel, het in
de handel brengen van tabaks- of aanverwante producten die aan deze richtlijn
voldoen, niet verbieden of beperken.”. Het bovenstaande legt de lidstaten,
waaronder België, derhalve een duidelijk verbod op om tabaks- of aanverwante
producten, die krachtens de richtlijn (EU) 2014/40 zijn geharmoniseerd en
waarvan het vrije verkeer krachtens artikel 24, lid 1, is gewaarborgd, te verbieden
of te beperken. Het opleggen van extra beperkingen is in strijd met de
EU-wetgeving. Volgens vaste rechtspraak, aldus de verzoekende partij, vormt de
vaststelling van nationale voorschriften die verder gaan dan de harmonisatie een
belemmering voor het vrije verkeer van tabaksproducten of, naar gelang van het
geval, van aanverwante producten (zoals e-sigaretten) op de interne markt, en
zulks is in strijd met de richtlijn (EU) 2014/40. Door technische normen vast te
stellen die in de andere lidstaten niet bestaan, zou de verwerende partij “handelen
in strijd met de goede werking van de interne markt voor aan tabak verwante
producten, zoals elektronische sigaretten”, terwijl, aldus de verzoekende partij, de
goede werking van de interne markt een van de hoofddoelstellingen is van de
richtlijn (EU) 2014/40. Voor de ingrediënten die e-sigaretten kunnen bevatten,
gelden maximumnormen (en dus volledige harmonisatie). Zij concludeert dat
artikel 3 van het bestreden besluit “duidelijk in strijd is met het genoemde artikel
24, lid 1, en met de bedoeling van de EU-wetgever voor zover het voor e-sigaretten
“additieven die de inhalatie of de opname van nicotine faciliteren” verbiedt, en
derhalve moet worden vernietigd. Zij verwijst nog naar een soortgelijk geval uit
2016 toen Duitsland nieuwe wetgeving wou aannemen om artikel 7, lid 6, d) en
artikel 20, lid 3, c) van de richtlijn (EU) 214/40 in nationaal recht om te zetten.
Duitsland diende op 20 mei 2016 een kennisgeving van de ontwerpwetgeving bij
de Commissie in die een verbod omvatte om “voor roken bestemde
tabaksproducten, elektronische sigaretten en navulverpakkingen”, “additieven die
de inhalatie of de opname van nicotine bevorderen”, toe te voegen. De Commissie
en Kroatië dienden opmerkingen in en Hongarije bracht een uitvoerig
gemotiveerde mening uit. Uiteindelijk werd in de definitieve tekst (volgens de
verzoekende partij “terecht”) niet meer verwezen naar het verbod op additieven die
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-19/31
de inhalatie of de opname van nicotine faciliteren met betrekking tot e-sigaretten,
terwijl het verbod werd gehandhaafd voor tabaksproducten. De lidstaten moeten de
juiste juridische procedures afwachten alvorens verdere reglementering uit te
vaardigen. De Europese wetgever heeft intussen het proces voor de herziening van
de richtlijn (EU) 2014/40 opgestart, waarin verdere beperkingen kunnen worden
opgelegd aan de additieven die in e-sigaretten zijn toegestaan. In de tussentijd
kunnen de lidstaten echter geen strengere nationale regels aannemen. Tot slot, sluit
zij ook hier haar betoog af met de vaststelling dat de bestreden beslissing zodoende
niet op zorgvuldige wijze is tot stand gekomen en niet op draagkrachtige, redelijke
motieven berust.
In de memorie van wederantwoord herhaalt de verzoekende
partij wat zij eerder in het verzoekschrift heeft uiteengezet. Ze benadrukt dat haar
standpunt, nog bevestiging vindt in de procedure die de aanname van de richtlijn
(EU) 2014/40 is voorafgegaan. Het verbod op additieven die de inhalatie of de
opname van nicotine faciliteren werd niet opgenomen in het oorspronkelijke
voorstel van de Europese Commissie. Op advies van het Comité van de Regio's
werd het voorstel vervolgens geamendeerd met het verbod op “additieven die de
verslavende
werking
van
nicotine
versterken”,
maar
dan
enkel
wat
tabaksproducten betreft. De kruisverwijzing (lees in artikel 20, lid 3, onder c) naar
artikel 7, lid 6)) in de regelgeving over de samenstelling van nicotinehoudende
vloeistoffen naar de verboden additieven voor tabaksproducten werd slechts
ingevoegd bij de eerste lezing door het Europees Parlement. In de laatste, en ook
definitieve, versie van de richtlijn, werd uiteindelijk verduidelijkt dat het verbod
onder punt d) enkel voor “voor roken bestemde tabaksproducten” geldt. De
verzoekende partij benadrukt dat de Europese wetgever derhalve duidelijk niet de
bedoeling had om e-sigaretten te doen vallen onder het verbod in artikel 7, lid 6, d),
van de richtlijn aangezien deze bijkomende verduidelijking in de finale tekst
anders niet nodig zou zijn geweest. Deze vaststelling wordt volgens haar ook niet
tegensproken door de e-mail van 22 juli 2022 (zie supra punt 3.6) waarnaar de
verwerende partij verwijst. De Europese Commissie verwijst in haar antwoord (op
de e-mail van de verwerende partij van 7 juli 2022) gewoonweg naar de
kruisverwijzing die artikel 20, lid 3, c) maakt naar artikel 7, lid 6, maar bevestigt
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-20/31
niet dat hierdoor het verbod op additieven die de inhalatie of de opname van
nicotine faciliteren (artikel 7, lid 6, d)), van toepassing is op e-sigaretten. Ook de
Subgroep inzake elektronische sigaretten binnen de Europese Commissie nam op
haar vergaderingen hierover geen standpunt in. Het feit dat de verwerende partij
verzocht om verduidelijking vooraleer het bestreden besluit uit te vaardigen, geeft
trouwens ten overvloede aan dat de verwerende partij zelf twijfelde of het verbod
wel op e-sigaretten van toepassing is. Zij herhaalt dat de Europese wetgever
intussen het proces voor de herziening van de richtlijn (EU) 2014/40 heeft
opgestart, waarin verdere beperkingen kunnen worden opgelegd aan de additieven
die in e-sigaretten zijn toegestaan. In de tussentijd kunnen de lidstaten echter geen
strengere nationale regels aannemen. Anders gaat de verwerende partij zonder
enige (wetenschappelijke) basis verder dan de nationale regelgeving in andere
lidstaten en wordt het vrij verkeer van goederen onrechtmatig beperkt. Het feit dat
een beperkt aantal andere lidstaten gelijkaardige handelsbelemmeringen hebben
uitgevaardigd, zoals de verwerende partij beweert, vormt vanzelfsprekend geen
rechtvaardigingsgrond voor de schending van de richtlijn (EU) 2014/40 door de
Belgische Staat. Bovendien, wordt in de verschillende nationale wetgevingen
inzake e-sigaretten, waarnaar de verwerende partij in de memorie van antwoord
verwijst, eenzelfde kruisverwijzing als in de richtlijn (EU) 2014/40 gemaakt naar
de verboden additieven in tabaksproducten. Als dusdanig vermeldt deze nationale
wetgeving derhalve enkel dat het verbod op additieven die de inhalatie of de
opname
van
nicotine
faciliteren
geldt
voor
“voor
roken
bestemde
tabaksproducten” (en dus niet voor e-sigaretten). Dit is volgens de verzoekende
partij onder meer het geval in Finland, het Verenigd Koninkrijk en Nederland. In
tegenstelling tot wat de verwerende partij beweert, kennen deze lidstaten bijgevolg
niet eenzelfde verbod als België en kan deze wetgeving niet als bewijs dienen om
het verbod op e-sigaretten toe te passen.
In haar laatste memorie volhardt de verzoekende partij en
herneemt zij wat zij in haar eerdere procedurestukken heeft uiteengezet.
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-21/31
De verwerende partij repliceert in de memorie van antwoord, en
volhardt in haar laatste memorie, dat de verzoekende partij uitgaat van “een
verkeerde lezing” van artikel 20, lid 3, van de richtlijn (EU) 2014/40.
Volgens de verwerende partij stelt het genoemde artikel 20,
lid 3, c), wat de e-sigaret betreft, dat “[d]e lidstaten bewerkstelligen dat (…) de
nicotinehoudende vloeistof geen van de in artikel 7, lid 6 vermelde additieven
[bevat]”. Artikel 20, lid 3, c) verwijst volgens de verwerende partij dan ook enkel
naar de additieven die worden opgelijst in artikel 7, lid 6, zonder dat daarbij een
onderscheid wordt gemaakt naar gelang de producten waarin deze additieven
worden gebruikt. Deze visie wordt volgens de verwerende partij overigens
“bevestigd door de Europese Commissie” in haar advies van 22 juli 2022, nadat de
verwerende partij haar hierover had ondervraagd (cfr. supra punt 3.6). De
verwerende partij verwijst naar een aantal lidstaten die volgens haar hetzelfde
verbod kennen als België, met name Nederland, Frankrijk, het Verenigd
Koninkrijk, Ijsland, Luxemburg en Finland.
Beoordeling
Vooraf: situering en de relevante regelgeving
14.
Het bestreden koninklijk besluit van 7 november 2022 dat een
gedeeltelijke omzetting van de richtlijn (EU) 2014/40 betreft, wijzigt het
koninklijk besluit van 28 oktober 2016.
Luidens de aanhef van het bestreden koninklijk besluit vindt het,
wat de regeling inzake de elektronische sigaret betreft, rechtsgrond in artikel 6, § 1,
a), van de wet van 24 januari 1977 ‘betreffende de bescherming van de gezondheid
van de gebruikers op het stuk van de voedingsmiddelen en andere producten’.
Luidens die bepaling kan de Koning, in het belang van de volksgezondheid of met
het doel bedrog of vervalsing op dit gebied te voorkomen de maatregelen bedoeld
in artikel 2, eerste en tweede lid, en in artikel 3, 2°, a), en 3°, c), van die wet
toepassen op, onder meer, “tabak, produ[c]ten op basis van tabak en soortgelijke
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-22/31
produ[c]ten”. Die maatregelen omvatten het stellen van regels en het voorschrijven
van verbodsmaatregelen op de fabricage, de uitvoer en de handel van deze
producten, waaronder de mogelijkheid om de samenstelling van tabaks- (en
soortgelijke) producten te bepalen.
15.
Artikel 4, § 4, 5°, van het koninklijk besluit van 28 oktober 2016,
zoals gewijzigd door artikel 3 van het bestreden koninklijk besluit, voorziet, wat
elektronische sigaretten betreft, onder de titel “Samenstelling en technische
normen” dat de nicotinehoudende vloeistof geen “5° additieven [bevat] die de
inhalatie of de opname van nicotine faciliteren”.
Wat die wijziging betreft, met name waar het (bestreden)
artikel 3 een punt 5° toevoegt aan artikel 4, § 4, van het koninklijk besluit van
28 oktober 2016 kan in het verslag aan de Koning worden gelezen dat ermee wordt
beoogd “een omzettingsfout te corrigeren (toevoeging van 5° aan § 4)”.
Volgens de verwerende partij is de toevoeging van het genoemde
punt 5° een letterlijke, integrale omzetting van artikel 20, lid 3 juncto artikel 7,
lid 6 van richtlijn (EU) 2014/40 zodat uit artikel 5, lid 1 van richtlijn (EU)
2015/1535 volgt dat geen notificatie van dat later toegevoegde punt 5 volgens
richtlijn (EU) 2015/1535 aan de Europese Commissie was vereist.
De verzoekende partij daarentegen stelt in het tweede middel,
samengevat, dat het geen omzetting van de door de verwerende partij aangehaalde
artikelen van de richtlijn (EU) 2014/40 betreft aangezien uit de formulering van
artikel 7, lid 6, d), van die richtlijn blijkt dat het toepassingsgebied van het verbod
op additieven die de inhalatie of de opname van nicotine faciliteren, specifiek is
beperkt tot “voor roken bestemde tabaksproducten”. Door het genoemde artikel 7,
lid 6, d), te transponeren op e-sigaretten, een productcategorie die niet voor roken
bestemd is, wordt het toepassingsgebied van dat additievenverbod (onterecht)
uitgebreid zodat de bestreden nationale bepaling strijdt met de richtlijn (EU)
2014/40 die maximale harmonisatie beoogt en maximumnormen oplegt. Om die
reden had volgens de verzoekende partij (eerste middel) de in artikel 4, § 4, 5°,
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-23/31
aangebrachte toevoeging wel degelijk moeten worden aangemeld bij de Europese
Commissie volgens de door richtlijn (EU) 2015/1535 voorziene TRIS-procedure.
Doordat zulks niet is gebeurd is ook die richtlijn miskend.
16.
Volgende unierechtelijke bepalingen zijn te dezen relevant.
Luidens artikel 1 van de richtlijn (EU) 2014/40 beoogt deze de
onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de
lidstaten betreffende (onder meer) “f) het in de handel brengen en etiketteren van
bepaalde producten die verwant zijn aan tabaksproducten, namelijk elektronische
sigaretten, navulverpakkingen en voor roken bestemde kruidenproducten teneinde
de interne markt voor tabak en aanverwante producten beter te doen functioneren,
waarbij wordt uitgegaan van een hoog niveau van bescherming van de
volksgezondheid, met name voor jongeren, en teneinde te voldoen aan de
verplichtingen van de Unie die voortvloeien uit het WHO-Kaderverdrag inzake
tabaksontmoediging (WHO Framework Convention for Tobacco Control FCTC)”.
De richtlijn (EU) 2014/40 maakt daarbij een onderscheid tussen,
eensdeels, de regels die van toepassing zijn op “Tabaksproducten” (geregeld in
Titel II van de richtlijn) en, anderdeels, de regels die van toepassing zijn op
“Elektronische sigaretten en voor roken bestemde kruidenproducten” (geregeld in
Titel III van de richtlijn).
Artikel 2 van de richtlijn definieert het begrip “tabaksproducten”
als “producten die geconsumeerd kunnen worden en die, al is het slechts ten dele,
bestaan uit tabak, ook indien genetisch gemodificeerd” (artikel 2, lid 3).
Een “rookloos tabaksproduct” is “een tabaksproduct dat niet via
een proces van verbranding wordt geconsumeerd, met inbegrip van pruimtabak,
snuiftabak en tabak voor oraal gebruik” (artikel 2, lid 5).
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-24/31
“Voor roken bestemde tabaksproducten” zijn dan de “andere
tabaksproducten dan rookloze tabaksproducten” (artikel 2, lid 9).
Het begrip “elektronische sigaret” tot slot betreft “een product
dat gebruikt kan worden voor de consumptie van nicotinehoudende damp via een
mondstuk, of een onderdeel van dat product, waaronder een patroon, een reservoir
en het apparaatje zonder patroon of reservoir. Elektronische sigaretten kunnen
bestemd zijn om te worden weggeworpen of middels een navulverpakking en een
reservoir navulbaar zijn, of herlaadbaar zijn met een patroon voor eenmalig
gebruik” (artikel 2, lid 16).
Artikel 7, lid 6 van deze richtlijn dat deel uitmaakt van Titel II
‘Tabaksproducten’, hoofdstuk 1 ‘Ingrediënten en emissies’, luidt:
“6. De lidstaten verbieden het in de handel brengen van tabaksproducten die de
volgende additieven bevatten:
(a) vitaminen of andere additieven die de indruk wekken dat een tabaksproduct
gezondheidsvoordelen biedt of minder gezondheidsrisico’s oplevert;
(b) cafei ne of taurine of andere additieven en stimulerende chemische
verbindingen die in verband worden gebracht met energie en vitaliteit;
(c) additieven die emissies kleuren;
(d) voor voor roken bestemde tabaksproducten, additieven die de inhalatie of
de opname van nicotine faciliteren, en
(e) additieven die in onverbrande vorm CMR-kenmerken hebben.”
E-sigaretten (en navulverpakkingen) vallen onder artikel 20 van
de richtlijn (EU) 2014/40 dat deel uitmaakt van Titel III ‘Elektronische sigaretten
en voor roken bestemde kruidenproducten’.
Artikel 20, lid 3, van de richtlijn 2014/40 luidt:
“3. De lidstaten bewerkstelligen het volgende:
(a) nicotinehoudende vloeistof wordt uitsluitend in de handel gebracht in speciale
navulverpakkingen met een volume van ten hoogste 10 ml, in elektronische
sigaretten in de vorm van een wegwerpproduct of in patronen voor eenmalig
gebruik, met dien verstande dat de patronen of reservoirs een volume hebben van
ten hoogste 2 ml;
(b) de nicotinehoudende vloeistof bevat niet meer nicotine dan 20 mg/ml;
(c) de nicotinehoudende vloeistof bevat geen van de in artikel 7, lid 6, vermelde
additieven;
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-25/31
(d) bij de productie van de nicotinehoudende vloeistof worden uitsluitend zeer
zuivere ingredie nten gebruikt. Van andere stoffen dan de in lid 2, tweede alinea,
onder b), van dit artikel bedoelde ingredie nten zijn in de nicotinehoudende
vloeistof alleen sporen aanwezig indien deze sporen bij de productie technisch
onvermijdelijk zijn;
(e) in de nicotinehoudende vloeistof worden behalve nicotine uitsluitend
ingredie nten gebruikt die, zowel in verhitte als niet-verhitte toestand, niet
gevaarlijk zijn voor de gezondheid van de mens;
(f) elektronische sigaretten geven consistente nicotinedoses af bij gebruik in
normale omstandigheden;
(g) elektronische sigaretten en navulverpakkingen zijn kind- en manipulatieveilig,
zijn beschermd tegen breuk en lekkage en beschikken over een mechanisme dat
lekvrij navullen verzekert.”
Tot slot, wat het vrij verkeer betreft, bepaalt artikel 24, lid 1, van
deze richtlijn nog:
“1. De lidstaten mogen, om redenen die verband houden met aspecten die bij deze
richtlijn worden geregeld en behoudens de leden 2 en 3 van dit artikel, het in de
handel brengen van tabaks- of aanverwante producten die aan deze richtlijn
voldoen, niet verbieden of beperken.”
Zoals onder punt 10 is gebleken, moet voor de beoordeling of
het bepaalde in artikel 4, § 4, 5°, van het koninklijk besluit van 28 oktober 2016
vooraf bij de Europese Commissie moest worden aangemeld overeenkomstig de
bepalingen van de richtlijn (EU) 2015/1535, eerst worden uitgemaakt of het
kwestieuze punt 5°, zoals de verzoekende partij beweert, een uitbreiding van het
toepassingsgebied van het bewuste additievenverbod naar elektronische sigaretten
betreft die niet in het Unierecht ligt vervat dan wel of het, zoals de verwerende
partij beweert, een loutere omzetting van het Unierecht betreft en, aldus, een
omzettingsfout corrigeert.
Er is derhalve een betwisting tussen de verzoekende partij en de
verwerende partij over de vraag hoe richtlijn (EU) 2014/40/EU en meer bepaald
artikel 20, lid 3, juncto artikel 7, lid 6, van die richtlijn moeten worden
geïnterpreteerd.
18.
Het lijkt de Raad van State niet zonder meer vanzelfsprekend dat
de kruisverwijzing in artikel 20, lid 3, c) van de richtlijn (EU) 2014/40 dat de
elektronische sigaretten betreft naar artikel 7, lid 6 (dat betrekking heeft op
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-26/31
tabaksproducten) meteen ook inhoudt dat (ook) het verbod bedoeld in artikel 7, lid
6, d), met name wat additieven die de inhalatie of de opname van nicotine
faciliteren betreft, geldt voor de elektronische sigaret (en navulverpakkingen)
hoewel deze – wat de verwerende partij niet betwist –, geen verbranding of rook
veroorzaakt.
Het in artikel 7, lid 6, onder d) bedoelde additievenverbod wordt
in die bepaling immers uitdrukkelijk beperkt tot “voor roken bestemde
tabaksproducten”, dit zijn andere tabaksproducten dan rookloze tabaksproducten
waarbij deze laatsten tabaksproducten zijn die niet via een proces van verbranding
worden geconsumeerd, met inbegrip van pruimtabak, snuiftabak en tabak voor
oraal gebruik. Een elektronische sigaret bevat geen tabak noch produceert zij
verbranding zodat geen rook wordt ontwikkeld waaruit, zoals de verzoekende
partij aanvoert, zou kunnen worden afgeleid dat het additievenverbod bedoeld
onder artikel 7, lid 6, d) evenmin kan gelden voor de elektronische sigaret die geen
rook produceert en derhalve een rookloos product is. Het lijkt dan ook niet zonder
grond te argumenteren zoals de verzoekende partij doet, – mede in het licht van de
wetgeschiedenis van de richtlijn zoals die door de verzoekende partij in haar
memorie van wederantwoord werd geschetst –, dat, mocht door de Europese
wetgever anders zijn beoogd, met name mocht het zijn bedoeling zijn geweest dat
het verbod als bedoeld in artikel 7, lid, 6, onder d) ook de elektronische sigaret zou
treffen, hij de uitbreiding van dergelijke beperkende maatregel tot de elektronische
sigaret – ondanks het feit dat zij geen verbrandingsproces kent en in die zin niet
voor roken is bestemd – omwille van de vereiste rechtszekerheid en de eenvormige
toepassing van deze maatregel teneinde de interne markt voor tabak en
aanverwante producten beter te doen functioneren, uitdrukkelijk zou hebben
veruitwendigd/verduidelijkt, wat niet is gebeurd, minstens niet onomstotelijk
blijkt.
De Raad van State merkt daarbij op dat in de in punt 3.6
bedoelde e-mail van 22 juli 2022 weliswaar wordt ingegaan op de
(overeenkomstige)
toepassing
op
de
elektronische
sigaret
van
de
additievenverboden bedoeld in artikel 7, lid 6 in het algemeen doch er niet aan kan
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-27/31
worden voorbijgegaan dat in die e-mail niet wordt ingegaan op de specifieke
verbodsmaatregel onder d) van die bepaling en de gevolgen van de beperkende
zinsnede “voor roken bestemde tabaksproducten” bij de toepassing ervan op de
elektronische sigaret. Er wordt daarin, hoewel in de vraag uitdrukkelijk naar artikel
7, lid 6, littera d) werd verwezen (zie punt 3.5), geen standpunt ingenomen.
19.
Dat neemt anderzijds niet weg dat – bezien vanuit het oogpunt
dat de richtlijn (EU) een hoog niveau van bescherming van de volksgezondheid,
met name voor jongeren, beoogt –, het evenzo redelijkerwijze aanneembaar is dat,
uitgaande van een tekstuele lezing van de kruisverwijzing in artikel 20, lid 3, c)
naar artikel 7, lid 6, in het algemeen deze richtlijnbepaling op het eerste gezicht ook
het verbod omvat om elektronische sigaretten in de handel te brengen die
additieven bevatten die de inhalatie of de opname van nicotine faciliteren. Deze
interpretatie lijkt voorts nog steun te kunnen vinden in het gegeven dat het
onderscheid tussen “voor roken bestemde tabaksproducten” en “rookloze
tabaksproducten”, wat de elektronische sigaret betreft, niet pertinent is aangezien
de bewoordingen in artikel 7, lid 6, d), verwijzen naar de additieven die “de
inhalatie of opname van nicotine faciliteren”. Het nuttigen van een elektronische
sigaret mag dan al niet met rook gepaard gaan maar het betwiste verbod lijkt wel,
in zijn algemeenheid, te willen verhinderen dat additieven zouden worden
toegevoegd die de inhalatie/inademing (met of zonder rook?) of opname van
nicotine faciliteren. De elektronische sigaret die nicotine bevat, veroorzaakt dan
wel geen rook maar wel “dampen” die geïnhaleerd kunnen worden zodat het kan
worden aangenomen dat de Europese wetgever ook, wat dat procedé betreft, heeft
willen verhinderen dat additieven worden toegevoegd die de inhalatie of opname
van nicotine faciliteren.
20.
De Raad van State oordeelt evenwel dat hij daarover in deze fase
van het geding niet met de daartoe vereiste zekerheid uitsluitsel kan brengen.
Alvorens het onderzoek van het tweede en, vervolgens, het
eerste middel, voort te zetten, dient, gelet op de voornoemde onduidelijkheid en de
omstandigheid dat de partijen van mening verschillen over de interpretatie die
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-28/31
moet worden verleend aan de kruisverwijzing in artikel 20, lid 3, c) van de richtlijn
(EU) 2014/40 naar artikel 7, lid 6, van diezelfde richtlijn aan het Hof van Justitie
van de Europese Unie de in het dictum geformuleerde prejudiciële vraag te worden
gesteld.
Zoals in punt 10 reeds is uiteengezet, kan om de daar
aangehaalde redenen het eerste middel enkel worden onderzocht na onderzoek van
het tweede middel. De finale beoordeling van het tweede middel hangt
noodzakelijkerwijze af van het antwoord van het Hof van Justitie van de Europese
Unie op de in het dictum gestelde prejudiciële vraag.
De beoordeling van het eerste middel wordt inmiddels dan ook
opgeschort.
BESLISSING
-
De Raad van State heropent het debat.
-
Aan het Hof van Justitie van de Europese Unie wordt de volgende
prejudiciële vraag gesteld:
“Dient artikel 20, lid 3, c), van de richtlijn (EU) 2014/40 gelezen in samenhang
met artikel 7, lid 6 van diezelfde richtlijn in die zin te worden geïnterpreteerd
dat het voor de lidstaten de verplichting inhoudt, wat het in de handel
brengen van elektronische sigaretten en navulverpakkingen betreft, te
verbieden dat, zoals in artikel 7, lid 6, onder d) is bepaald, nicotinehoudende
vloeistof additieven bevat die de inhalatie of de opname van nicotine
faciliteren, ook al veroorzaakt de elektronische sigaret geen verbranding
noch rook?”
- Het door de auditeur-generaal aan te stellen lid van het auditoraat wordt
belast met een aanvullend onderzoek, na ontvangst van het arrest van het Hof
van Justitie van de Europese Unie.
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-29/31
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-30/31
Dit arrest is uitgesproken te Brussel, op elf juni tweeduizend vierentwintig, door de
Raad van State, XIVe kamer, samengesteld uit:
Geert Debersaques,
kamervoorzitter,
Kaat Leus,
staatsraad,
Chantal Bamps,
staatsraad,
bijgestaan door
Johan Pas,
griffier.
De griffier
De voorzitter
Johan Pas
Geert Debersaques
ECLI:BE:RVSCE:2024:ARR.260.084
XIV-39.154-31/31
