PROCUREUR-GENERAAL BIJ DE HOGE RAAD DER NEDERLANDEN Nummer 26/00449 Zitting 30 oktober 2026 CONCLUSIE L.M. Coenraad In de zaak [de vrouw], hierna: de vrouw, verzoekster tot cassatie, advocaat: mr. J.E. Strengholt-Geitenbeek, tegen [de man], hierna: de man, verweerder in cassatie, advocaat: mr. R.K. van der Brugge. 1Inleiding en samenvatting 1.1 In deze zaak heeft zowel de man als de vrouw de rechtbank verzocht de door de man aan de vrouw te betalen partneralimentatie te wijzigen in verband met gewijzigde omstandigheden. De rechtbank heeft het verzoek van de vrouw tot verhoging van de partneralimentatie toegewezen. Na de beschikking van de rechtbank heeft zich een aantal nieuwe gewijzigde omstandigheden voorgedaan. Het hof heeft in verband daarmee verschillende perioden onderscheiden en de partneralimentatie voor deze verschillende perioden op verschillende bedragen vastgesteld. Het hof heeft, voor zover in cassatie van belang, de partneralimentatie op lagere bedragen vastgesteld dan de rechtbank in eerste aanleg. 1.2 De vrouw komt in cassatie op tegen het oordeel van het hof ten aanzien van het in aanmerking te nemen inkomen van de man en tegen het oordeel dat rekening moet worden gehouden met de werkelijke woonlasten van de man. Mijns inziens zijn de klachten van het middel tevergeefs voorgesteld. 2Feiten en procesverloop Feiten 2.1 Partijen zijn op 19 december 2003 te Rotterdam met elkaar gehuwd. 2.2 Bij (tussen)beschikking van de rechtbank Rotterdam van 18 november 2019 is tussen partijen de echtscheiding uitgesproken. De echtscheiding is op 13 december 2019 ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand. 2.3 Bij beschikking van de rechtbank Rotterdam van 22 januari 2021 is, voor zover in deze procedure van belang, bepaald dat de man met ingang van de datum van die beschikking € 680,- per maand dient te betalen aan de vrouw als uitkering in de kosten van levensonderhoud van de vrouw (hierna ook: partneralimentatie), telkens bij vooruitbetaling te voldoen. 2.4 Bij beschikking van het hof Den Haag van 4 mei 2022 is, voor zover in deze procedure van belang, de beschikking van de rechtbank Rotterdam van 22 januari 2021 vernietigd en bepaald dat de man aan de vrouw met ingang van 22 januari 2021 een partneralimentatie van € 424,- per maand dient te voldoen, telkens bij vooruitbetaling te voldoen. Procesverloop 2.5 Bij inleidend verzoekschrift, ingekomen op 28 juli 2023 bij de griffie van de rechtbank Rotterdam (hierna: de rechtbank), heeft de man wijziging verzocht van de in de beschikking van het hof Den Haag van 4 mei 2022 vastgestelde onderhoudsbijdrage in die zin dat deze met ingang van de datum van indiening van het verzoekschrift op nihil wordt bepaald. 2.6 De vrouw heeft gemotiveerd verweer gevoerd. Daarnaast heeft de vrouw, bij wijze van zelfstandig verzoek, eveneens wijziging van de voornoemde onderhoudsbijdrage verzocht in die zin dat deze met ingang van 4 november 2023 wordt bepaald op een bedrag van € 1.684,- bruto per maand. Daaraan heeft zij, kort weergegeven en voor zover in cassatie van belang, ten grondslag gelegd dat zij met ingang van 4 november 2023 met pensioen is gegaan, als gevolg waarvan haar inkomen is gedaald. 2.7 De mondelinge behandeling bij de rechtbank heeft plaatsgevonden op 29 mei 2024. Daarbij zijn verschenen de man met zijn advocaat, alsmede de advocaat van de vrouw. De vrouw is niet verschenen. Van de mondelinge behandeling is proces-verbaal opgemaakt. 2.8 De rechtbank heeft bij beschikking van 5 juli 2024, voor zover in cassatie van belang, de beschikking van het hof Den Haag van 4 mei 2022 gewijzigd in die zin dat de daarbij aan de man opgelegde uitkering tot levensonderhoud van de vrouw met ingang van 4 november 2023 is bepaald op € 1.626,- per maand. 2.9 De man is bij het hof Den Haag (hierna: het hof) in hoger beroep gekomen van de beschikking van de rechtbank van 5 juli 2024. Daarbij heeft de man, voor zover in cassatie van belang, het hof verzocht die beschikking te vernietigen en opnieuw rechtdoende vast te stellen dat de beschikking van het hof Den Haag van 4 mei 2022 wordt gewijzigd in die zin dat de daarbij aan de man opgelegde partneralimentatie met ingang van 4 november 2023 op nihil wordt gesteld, dan wel een beslissing te geven die het hof juist acht. Daarbij heeft hij zich erop beroepen dat zich na de beschikking van de rechtbank opnieuw wijzigingen van omstandigheden hebben voorgedaan, te weten: - de geboorte van zijn dochter op 10 september 2024; en - de verkoop en de levering van de voormalige echtelijke woning en het als gevolg daarvan wijzigen van de woonlasten van de man op 1 augustus 2025. 2.10 De vrouw heeft een verweerschrift ingediend. 2.11 Op 11 september 2025 heeft de mondelinge behandeling in hoger beroep plaatsgevonden. Verschenen zijn de man bijgestaan door zijn advocaat, alsmede de advocaat van de vrouw. De vrouw is met bericht van verhindering niet verschenen. Van de mondelinge behandeling is proces-verbaal opgemaakt. 2.12 Het hof heeft bij beschikking van 12 november 2025 (hierna: de bestreden beschikking), voor zover in cassatie van belang, de beschikking van de rechtbank van 5 juli 2024 vernietigd voor zover deze betrekking heeft op de partneralimentatie vanaf 10 september 2024 en, in zoverre opnieuw beschikkende, de door de man aan de vrouw te betalen bijdrage in haar levensonderhoud bepaald op: - € 721,- bruto per maand met ingang van 10 september 2024 tot 1 januari 2025; - € 768,- bruto per maand met ingang van 1 januari 2025 tot 1 augustus 2025; en - € 119,- bruto per maand met ingang van 1 augustus 2025. 2.13 De vrouw heeft tegen de beschikking van het hof beroep in cassatie ingesteld. De man heeft een verweerschrift tot verwerping ingediend. 3Bespreking van het cassatiemiddel 3.1 Het middel bestaat uit drie onderdelen. Onderdeel I – inkomen van de man 3.2 Onderdeel I is gericht tegen r.o. 5.24-5.32, waar het hof ingaat op de draagkracht van de man in de periode van 10 september 2024 tot 1 augustus 2025, en tegen r.o. 5.38-5.44, waarin het gaat over de draagkracht van de man in de periode vanaf 1 augustus 2025. In het bijzonder bestrijdt het onderdeel de oordelen van het hof over het netto besteedbaar inkomen van de man dat in de desbetreffende perioden in aanmerking wordt genomen. Ik citeer de r.o. 5.24-5.26 en r.o. 5.38: “Periode van 10 september 2024 tot 1 augustus 2025 (…) Draagkracht van de man Inkomen van de man 5.24 Het hof zal voor het inkomen van de man in deze periode uitgaan van zijn jaaropgave 2024 (overgelegd als productie 32 bij journaalbericht van 29 augustus 2025) waaruit een inkomen blijkt van € 71.946,- bruto in 2024. Daarnaast ontvangt de man een pensioenuitkering van € 5.872,- bruto in 2024 van het verevende ouderdomspensioen van de vrouw, zoals blijkt uit de jaaropgave 2024 van het ABP (overgelegd als productie 37 bij journaalbericht van 29 augustus 2025). 5.25 De rechtbank heeft in haar berekening rekening gehouden met de feitelijke hypotheekrente van € 4.173,- die de man betaalt en de helft van het eigenwoningforfait ten bedrage van € 569,-. Door partijen is hiertegen geen grief gericht en de man heeft heel 2024 in de voormalig echtelijke woning gewoond en deze lasten voldaan, zodat ook het hof aan de zijde van de man ook in deze periode hier rekening mee houdt. 5.26 Gelet op het vorenstaande berekent het hof het netto besteedbaar inkomen van de man in 2024 op € 4.351,- per maand. (…) Periode vanaf 1 augustus 2025 (…) Draagkracht van de man Inkomen van de man 5.38 Het hof gaat voor deze periode uit van een netto besteedbaar inkomen van € 4.390,- per maand.” 3.3 Het onderdeel valt in twee subonderdelen uiteen. 3.4 Het onderdeel stelt voor beide subonderdelen voorop dat het hof niet alleen in r.o. 5.24 voor de periode van 10 september 2024 tot 1 augustus 2025 (expliciet), maar ook in r.o. 5.38 voor de periode vanaf 1 augustus 2025 (impliciet) aanknoopt bij de jaaropgave 2024 die door de man is overgelegd, waarin een jaarinkomen van € 71.946,- is vermeld. 3.5 Verder zijn beide subonderdelen kort gezegd erop gebaseerd dat de vrouw bij e-mail van 17 juli 2025 en bij journaalbericht van 1 september 2025, beide met bijlagen, heeft gesteld dat het inkomen van de man aanzienlijk hoger bleek te zijn. Uit de bij deze berichten overgelegde hypotheekofferte blijkt dat het inkomen (loon) van de man in 2025 € 84.584,- bruto bedraagt, aldus het onderdeel. 3.6 Subonderdeel I.1 klaagt, kort weergegeven, dat het hof heeft miskend dat de man op grond van artikel 21 Rv de feiten die voor de uitkomst van de procedure van belang zijn naar waarheid en volledig in het geding moet brengen. Uit de door de vrouw in het geding gebrachte stukken blijkt dat de man dat heeft nagelaten. Weliswaar betreft artikel 21 Rv een discretionaire bevoegdheid zodat in cassatie in beginsel niet kan worden geklaagd over het al dan niet toepassen van dit artikel, maar dat laat onverlet dat het hof, wanneer het aan de schending van die verplichting geen consequenties verbindt, zijn oordeel naar behoren dient te motiveren. Het had op de weg van de man gelegen om de discrepantie tussen het inkomen volgens de jaaropgave 2024 enerzijds en volgens de hypotheekofferte anderzijds uit te leggen. Bij gebreke daarvan had het hof hetzij op grond van artikel 21 Rv daaraan de conclusies moeten verbinden die het geraden acht, hetzij op zijn minst moeten motiveren waarom het desalniettemin uitgaat van een jaarinkomen van € 71.946,-, en niet van € 84.584,-, aldus subonderdeel I.1. 3.7 De klacht dat zonder nadere toelichting niet begrijpelijk is dat en waarom het hof, ook na 1 januari 2025, uitgaat van de jaaropgave 2024, terwijl de man zelf begin 2025 aan de ING aangeeft dat zijn jaarinkomen zo’n € 13.000,- bruto hoger is, die eveneens in subonderdeel I.1 is geformuleerd, sluit naar mijn mening aan bij de klachten van subonderdeel I.2 en komt bij de bespreking van dat subonderdeel aan bod. 3.8 Subonderdeel I.2 klaagt dat het oordeel ook los van het bepaalde in artikel 21 Rv onbegrijpelijk is, dan wel niet toereikend gemotiveerd. Het hof gaat blijkens de aan de beschikking gehechte draagkrachtberekeningen voor 2024 en 2025 – ten onrechte – uit van een inkomen van de man van € 71.946,-, terwijl de vrouw bij berichten van 17 juli en 1 september 2025 heeft onderbouwd dat het inkomen van de man aanzienlijk hoger bleek te zijn. Het hof heeft deze stukken ten onrechte ongemotiveerd onbesproken gelaten en kennelijk niet in zijn beoordeling betrokken. Daarmee heeft het hof essentiële stellingen van de vrouw ongemotiveerd gepasseerd. Daarbij signaleert het subonderdeel, kort weergegeven, dat het hof blijkens r.o. 2.3 van de bestreden beschikking de stukken wel heeft ontvangen, en dat het hof deze niet heeft genoemd in r.o. 5.1, daar waar het hof heeft overwogen enkele stukken buiten beschouwing te laten omdat de indiening daarvan door het hof in strijd met de goede procesorde wordt geacht. 3.9 Daarnaast bevat het subonderdeel de klacht dat het hof heeft miskend dat het de door de vrouw bij journaalbericht van 9 september 2025 overgelegde draagkrachtberekening, waarin het hogere inkomen van de man ook is opgenomen, niet alleen aan het procesdossier had moeten toevoegen, maar ook had dienen te beoordelen. 3.10 Door niet uit te gaan van een hoger inkomen van de man, althans hierover niets te overwegen, heeft het hof essentiële stellingen en bewijsstukken zonder nadere motivering gepasseerd, waardoor het oordeel onbegrijpelijk is, aldus besluit het subonderdeel. 3.11 Bij de bespreking van de klachten van onderdeel I stel ik het volgende voorop. Vrijheid van de feitenrechter bij oordeel over draagkracht en motiveringseisen 3.12 Uit vaste rechtspraak van de Hoge Raad volgt dat de vaststelling en de weging van de factoren die de draagkracht en de behoefte bepalen, is voorbehouden aan de rechter die over de feiten oordeelt. Deze oordelen kunnen in cassatie daarom niet op juistheid worden onderzocht. Ook kunnen aan deze oordelen geen hoge motiveringseisen worden gesteld. Wel dient ook een beslissing over alimentatie ten minste zodanig te worden gemotiveerd, dat zij voldoende inzicht geeft in de aan haar ten grondslag liggende gedachtegang om de beslissing zowel voor partijen als voor derden – de hogere rechter daaronder begrepen – controleerbaar en aanvaardbaar te maken. De rechter behoeft daarbij niet op alle stellingen van partijen in te gaan, maar essentieel te achten stellingen zullen wel moeten worden behandeld. Artikel 21 Rv 3.13 Ook in een procedure als de onderhavige waarin het gaat om wijziging van eerder vastgestelde partneralimentatie is artikel 21 Rv van toepassing en geldt dus de daarin neergelegde verplichting van partijen de voor de beslissing van belang zijnde feiten volledig en naar waarheid aan te voeren. Voor alimentatieprocedures is in het Procesreglement verzoekschriftprocedures familiezaken gerechtshoven in zijn algemeenheid voorgeschreven welke financiële informatie moet worden overgelegd als de behoefte of de draagkracht van een van de belanghebbenden wordt betwist. 3.14 Als de in artikel 21 Rv vervatte waarheids- en volledigheidplicht niet wordt nageleefd, dan kan de rechter daaruit de gevolgtrekking maken die hij geraden acht. Dat kan hij ambtshalve doen. In alimentatieprocedures kan de rechter in voorkomend geval bijvoorbeeld een partij een fictief inkomen toerekenen. Of een partij aan de in artikel 21 Rv vervatte verplichting heeft voldaan, berust op een aan de feitenrechter voorbehouden uitleg van de gedingstukken en op waarderingen van feitelijke aard die in cassatie niet op juistheid kunnen worden onderzocht. Lezing bestreden beschikking 3.15 Met het onderdeel (zie hiervoor onder 3.4) ga ik er om te beginnen van uit dat het hof zowel voor de periode van 10 september 2024 tot 1 augustus 2025 in r.o. 5.24 (aldaar: uitdrukkelijk) als voor de periode vanaf 1 augustus 2025 in r.o. 5.38 (aldaar: impliciet) voor het netto besteedbaar inkomen (hierna ook: NBI) van de man is uitgegaan van het inkomen volgens de jaaropgave van 2024. In de aan de beschikking aangehechte draagkrachtberekeningen betreffende de man wordt bij beide perioden namelijk hetzelfde bedrag (van € 71.946,-) vermeld. Partijdebat in hoger beroep 3.16 De rechtbank heeft in haar beschikking van 5 juli 2024 het NBI van de man bepaald aan de hand van de jaaropgave over 2023, waarop een jaarloon staat vermeld van € 67.983,- en een brief van het ABP van 3 augustus 2023 waarin een bruto pensioenuitkering staat vermeld van € 474,96 per maand (het verevende ouderdomspensioen van de vrouw). In hoger beroep is de desbetreffende overweging niet bestreden. In zijn appelschrift, dat dateerde van oktober 2024 en dus nog voor het einde van dat jaar, heeft de man geen nieuwe inkomensgegevens overgelegd. Wel heeft hij ter onderbouwing van een eveneens in het appelschrift vervat incidenteel verzoek tot schorsing van de uitvoerbaarheid bij voorraad van de beschikking van de rechtbank van 5 juli 2024, opnieuw gewezen op zijn jaaropgave 2023. 3.17 Bij e-mail van 17 juli 2025 heeft de vrouw het volgende aan het hof bericht: “5. Het jaarinkomen van de man is blijkens de door hem – in het kader van een andere hoger beroepsprocedure bij het hof Den Haag (…) – overgelegde ING Bank hypotheekofferte hoger (loon: € 84.584,89 en pensioen € 5.872,-) dan hij eerder aan uw Hof heeft bericht. De hypotheekofferte gaat hierbij*. (…)” 3.18 Door de man zijn bij journaalbericht van 29 augustus 2025 verschillende jaaropgaven van zijn werkgever, waaronder die over 2024, overgelegd, naast betaalspecificaties en jaaropgaven van het ABP. De man heeft daarbij niet gerespondeerd op de stelling van de vrouw over het loon zoals vermeld in de genoemde hypotheekofferte. 3.19 De vrouw heeft bij journaalbericht van 1 september 2025 opnieuw de hiervoor genoemde ING Bank hypotheekofferte overgelegd en, in enigszins vergelijkbare bewoordingen als de e-mail van 17 juli 2025, aandacht gevraagd voor het belang ervan. 3.20 Bij journaalbericht van 9 september 2025 heeft de vrouw op verzoek van het hof als bijlage 8 draagkrachtberekeningen overgelegd. In de draagkrachtberekening van de man wordt voor de periode tweede helft 2025 uitgegaan van een loon van de man van € 100.117,-. 3.21 Het hof heeft tijdens de mondelinge behandeling op 11 september 2025 aan de orde gesteld wat de beslispunten zijn in deze zaak, en heeft ook uitdrukkelijk aan partijen de vraag voorgelegd of kan worden uitgegaan van de door de man overgelegde jaaropgaven 2023 en 2024. Uit het proces-verbaal blijkt daarvan het volgende: “De voorzitter (…) Het hof heeft een draagkrachtberekening opgevraagd bij de vrouw en deze ontvangen. (…) De voorzitter (…) We hebben jaaropgaven ontvangen van de man. De beslispunten zijn met welke kosten we rekening moeten houden. Het woonbudget is een punt waar we naar gaan kijken, er is een nieuw huwelijk en er is een kind geboren. (…) De voorzitter (…) We hebben een draagkrachtberekening ontvangen. Het hof kan rekenen met de jaaropgaves 2023 en 2024? Beide advocaten beantwoorden bevestigend.” 3.22 Ik keer terug naar de bespreking van de klachten van onderdeel I. 3.23 Voor zover het subonderdeel I.1 ervan uitgaat dat het hof van oordeel was dat de man de waarheids- en volledigheidsplicht heeft geschonden maar daaraan geen consequenties heeft verbonden, mist het feitelijke grondslag. Mijns inziens bevat de bestreden beschikking geen enkel aanknopingspunt voor de lezing dat het hof van oordeel was dat sprake was van een schending van de in artikel 21 Rv bedoelde verplichting. Het hof heeft in r.o. 5.24 en 5.38 voor de periodes van 10 september 2024 tot 1 augustus 2025 onderscheidenlijk vanaf 1 augustus 2025 gebruik gemaakt van de door de man overgelegde jaaropgave van 2024, niet omdat het hof ervoor heeft gekozen geen consequenties te verbinden aan een schending door de man van de waarheids- en volledigheidsplicht, maar omdat de advocaten van beide partijen daar ter zitting uitdrukkelijk mee hebben ingestemd. Tegen die achtergrond behoefde het hof niet nader te motiveren waarom het uitging van de jaaropgave 2024 en dus van een jaarinkomen van de man van € 71.946,-, en niet van een hoger inkomen. 3.24 Voor zover de klachten van het subonderdeel zich ertegen richten dat het hof geen schending van artikel 21 Rv heeft aangenomen en om die reden reeds niet aan de in die bepaling genoemde gevolgtrekking is toegekomen, zien zij er om te beginnen aan voorbij dat het antwoord op de vraag of partijen aan de waarheids- en volledigheidsplicht hebben voldaan, berust op een aan de feitenrechter voorbehouden uitleg van de gedingstukken en op waarderingen van feitelijke aard, die in cassatie niet op juistheid kunnen worden onderzocht (zie hiervoor onder 3.14). Nu namens beide partijen ermee is ingestemd dat het hof gebruik maakte van – voor zover hier van belang – de jaaropgave 2024, is mijns inziens ook niet onbegrijpelijk dat het hof op dit punt kennelijk geen schending van waarheids- en volledigheidsplicht heeft aangenomen. Het enkele feit dat door de vrouw – tot het domein van de man behorende – informatie in het geding heeft gebracht die zou kunnen duiden op een ander, hoger, jaarinkomen, is overigens ook niet zonder meer voldoende om aan te kunnen nemen dat de man in strijd met de waarheids- en volledigheidsplicht heeft gehandeld. 3.25 Overigens is de rechter, als hij wél van oordeel is dat niet is voldaan aan de in artikel 21 Rv bedoelde verplichting, ook niet verplicht gebruik te maken van zijn in die bepaling geregelde bevoegdheid de gevolgtrekking te maken die hij geraden acht. 3.26 Op het voorgaande stuiten de klachten van subonderdeel I.1 af. 3.27 Ook de klachten van subonderdeel I.2 falen. 3.28 Ten aanzien van de klacht dat het hof essentiële stellingen van de vrouw ongemotiveerd heeft gepasseerd, geldt het volgende. Nu kennelijk ook de advocaat van de vrouw ermee heeft ingestemd dat het hof gebruik maakte van de jaaropgaven 2023 en 2024, terwijl uit het proces-verbaal niet blijkt dat de vrouw op een ander moment van de mondelinge behandeling alsnog het inkomen van de man ter discussie heeft gesteld, heeft het hof klaarblijkelijk – en overigens niet onbegrijpelijk – aangenomen dat het niet meer had te oordelen over het inkomen dat voor de berekening van het netto besteedbaar inkomen van de man in de twee bewuste perioden tot uitgangspunt moest worden genomen en dat dit dus geen, in de woorden van het hof, “beslispunt” meer was. 3.29 In het licht hiervan is dus ook noch onbegrijpelijk noch onvoldoende gemotiveerd dat het hof in r.o. 5.24 voor de periode van 10 september 2024 tot 1 augustus 2025 en in r.o. 5.38 voor de periode vanaf 1 augustus 2025 is uitgegaan van het inkomen van de man zoals blijkt uit zijn jaaropgave 2024 (zie ook de aan de bestreden beschikking gehechte draagkrachtberekeningen betreffende de man). 3.30 Gelet op het voorgaande faalt ook de slotklacht van subonderdeel I.2 dat het hof zou hebben miskend dat het hof de door de vrouw op 9 september 2025 overgelegde draagkrachtberekening, en in het bijzonder het daarin opgenomen hogere inkomen van de man, had dienen te beoordelen. 3.31 Onderdeel I is dus tevergeefs voorgesteld. Onderdeel II – woonlasten 3.32 Onderdeel II is gericht tegen r.o. 5.42, waar het hof bij de berekening van de draagkracht van de man in de periode vanaf 1 augustus 2025 rekening houdt met de werkelijke woonlast van de man. R.o. 5.41 en 5.42 luiden als volgt: “5.41 Het hof overweegt als volgt. Na de verkoop van de voormalige echtelijke woning is de man met ingang van 1 augustus 2025 een appartement gaan huren. Niet in geschil is dat de maandelijkse huur € 1.870,- per maand bedraagt. Wel is in geschil of met deze woonlasten volledig rekening moet worden gehouden. 5.42 Het hof is van oordeel dat rekening moet worden gehouden met de werkelijke woonlasten van de man, nu de man eveneens onderdak moet verlenen aan zijn minderjarige kind en de echtgenote van de man op dit moment feitelijk geen inkomen heeft. (…) Het hof zal rekening houden met de woonlasten van de man van € 1.870,- per maand.” 3.33 Het onderdeel bevat verschillende klachten, die naar mijn idee in twee delen uiteenvallen. 3.34 In de eerste plaats wordt geklaagd dat het oordeel van het hof in r.o. 5.42 innerlijk tegenstrijdig is met r.o. 5.39 in verbinding met 5.11, en daarmee onbegrijpelijk, althans onvoldoende onderbouwd. In laatstgenoemde rechtsoverwegingen heeft het hof, kort weergegeven, overwogen dat het bij de berekening van de draagkracht van de man rekening zal houden met de bijstandsnorm voor een alleenstaande, omdat de partner van de man moet worden geacht in haar eigen levensonderhoud te kunnen voorzien. Het is dan zonder nadere toelichting onbegrijpelijk en innerlijk tegenstrijdig dat het hof in r.o. 5.42 overweegt dat rekening moet worden gehouden met de werkelijke woonlasten van de man in plaats van het woonbudget, omdat zijn echtgenote op dit moment feitelijk geen inkomen heeft. Het hof heeft daarvoor juist geoordeeld dat de echtgenote geacht moet worden in haar eigen levensonderhoud te kunnen voorzien, hetgeen vanzelfsprekend ook woonlasten omvat, nu huisvesting een van de basisbehoeften is waar in het kader van de kosten van levensonderhoud geld aan uitgegeven moet worden. Het hof had dan ook, wanneer het voor de periode vanaf 1 augustus 2025 ineens niet meer wilde uitgaan van het woonbudget, slechts rekening mogen houden met de helft van de woonlasten, althans moeten beoordelen welk deel van de woonlasten door de echtgenote van de man gedragen konden worden, nu zij conform het oordeel van het hof geacht moet worden in haar eigen levensonderhoud te kunnen voorzien. Doordat het hof dit niet heeft gedaan, is het oordeel onbegrijpelijk, want tegenstrijdig met r.o. 5.11, aldus, kort weergegeven, het onderdeel. 3.35 Bij de bespreking van dit eerste deel van de klachten stel ik het volgende voorop. Draagkrachtloos inkomen 3.36 Het bedrag dat de onderhoudsplichtige nodig heeft voor zijn eigen noodzakelijke lasten en dat daarom geen draagkracht voor het betalen van alimentatie oplevert, wordt in het Rapport Alimentatienormen het draagkrachtloos inkomen genoemd. Het draagkrachtloos inkomen bestaat uit de (gecorrigeerde) bijstandsnorm, het woonbudget en andere noodzakelijke lasten. Bijstandsnorm 3.37 Bij de bepaling van de draagkracht wordt als uitgangspunt gehanteerd dat de onderhoudsplichtige voor zichzelf ten minste het bestaansminimum moet behouden naast een redelijk gedeelte van zijn draagkrachtruimte. Het bestaansminimum wordt bepaald aan de hand van de bijstandsnorm. Dat is het bedrag dat de onderhoudsplichtige bij afwezigheid van eigen middelen van bestaan als uitkering krachtens de Participatiewet zou ontvangen. In beginsel wordt gerekend met de bijstandsnorm voor een alleenstaande. Het bedrag van de bijstandsnorm wordt, gelet op het woonbudget (zie hierna onder 3.38), verminderd met onder meer de in de bijstandsnorm begrepen component voor wonen. Woonlasten 3.38 In het Rapport Alimentatienormen wordt geadviseerd om wat betreft de woonlasten uit te gaan van 30% van het netto besteedbaar inkomen. Dat is het zogeheten woonbudget. De rechter kan onder omstandigheden hogere of lagere woonlasten in aanmerking nemen. In het Rapport Alimentatienormen is hierover het volgende opgemerkt: “De onderhoudsplichtige wordt geacht vanuit het woonbudget alle redelijke lasten voor een woning passend bij zijn/haar inkomen te kunnen voldoen. (…) Als een onderhoudsplichtige duurzaam aanmerkelijk hogere woonlasten heeft dan het woonbudget kunnen we met die extra lasten rekening houden als we kunnen vaststellen dat deze lasten niet vermijdbaar zijn en dat het (voort)bestaan daarvan niet aan de onderhoudsplichtige kan worden verweten (zie 4.6.2). Indien (mogelijk) sprake is van een tekort aan draagkracht om in de behoefte te voorzien en er aanwijzingen zijn dat de werkelijke woonlasten van een onderhoudsplichtige duurzaam aanmerkelijk lager zijn dan het woonbudget, bijvoorbeeld omdat deze samenwoont, kan er reden zijn om met een lager bedrag dan het woonbudget te rekenen. Het ligt op de weg van de onderhoudsplichtige om in dat geval inzicht te geven in de eigen werkelijke woonlasten. Indien een onderhoudsplichtige samenwoont met een nieuwe partner, is bij de beoordeling of bij de onderhoudsplichtige sprake is van een duurzaam aanmerkelijk lagere werkelijke woonlast het uitgangspunt dat de partner de helft van de gezamenlijke woonlast kan dragen.” 3.39 De hoogte van bijstandsnorm en de hoogte van de woonlasten betreffen derhalve twee van elkaar te onderscheiden onderwerpen waarover de rechter beslist bij het berekenen van de draagkracht van een onderhoudsplichtige. Het gaat dus om twee afzonderlijke beslispunten. 3.40 Ik keer terug naar de bespreking van de klachten van het eerste deel van onderdeel II. 3.41 In r.o. 5.39 overweegt het hof bij de berekening van de draagkracht van de man voor de periode vanaf 1 augustus 2025 rekening te zullen houden met de bijstandsnorm voor een alleenstaande. Daartoe verwijst het hof naar “hetgeen hierover reeds is overwogen in periode I”. Ten aanzien van deze “periode I” overweegt het hof in r.o. 5.11 (mijn onderstreping): “5.11 Het hof is van oordeel dat de rechtbank op de juiste gronden heeft geoordeeld dat moet worden uitgegaan van de bijstandsnorm voor een alleenstaande. Het hof neemt deze gronden over en maakt deze, na een eigen afweging, tot de zijne. In hoger beroep is niet gebleken van feiten of omstandigheden die leiden tot een ander oordeel. Ook het feit dat er inmiddels een kind is geboren uit de relatie tussen de man en zijn huidige partner maakt dit niet anders, ook nu moet zij geacht worden in haar eigen levensonderhoud te kunnen voorzien.” 3.42 Omdat het hof in r.o. 5.11 aansluit bij de motivering die de rechtbank ter zake heeft gegeven, geef ik ook die voor de goede orde weer: “Gecorrigeerde bijstandsnorm 3.31. Allereerst stelt de man dat gerekend dient te worden met een gecorrigeerde bijstandsnorm, omdat hij in 2020 is hertrouwd en zijn echtgenote niet in eigen levensonderhoud voorziet. Van omstandigheden, die rechtvaardigen dat in dit geval van het uitgangspunt dat de echtgenote in haar eigen levensonderhoud kan voorzien, moet worden afgeweken, is niet gebleken. Inmiddels is de echtgenote drie jaar in Nederland en zal zich de Nederlandse taal eigen moeten kunnen hebben gemaakt. Zij is 40 jaar, was in Marokko ook werkzaam en in Nederland zijn veel banen beschikbaar. De rechtbank zal de bijstandsnorm dus niet corrigeren.” 3.43 Ten aanzien van de bijstandsnorm heeft het hof in r.o. 5.39 in verbinding met r.o. 5.11, in navolging van de rechtbank, ten nadele van de man geoordeeld dat moet worden uitgegaan van de bijstandsnorm voor een alleenstaande. Daartoe heeft het hof overwogen dat de huidige partner van de man moet worden geacht in haar eigen levensonderhoud te kunnen voorzien. Zijn beslissing over de bijstandsnorm heeft het hof, net als de rechtbank, derhalve gebaseerd op een fictie betreffende de huidige partner van de man. Deze beslissing te rekenen met de bijstandsnorm voor een alleenstaande is conform het uitgangpunt in het Rapport Alimentatienormen. 3.44 Bij de bestreden overweging over de woonlasten van de man in r.o. 5.42 hecht het hof waarde aan de feitelijke situatie dat de huidige partner van de man op dit moment feitelijk geen inkomen heeft (vgl. ook bijvoorbeeld r.o. 5.28-5.30, waar het hof ermee rekening houdt dat de man volledig dient te voorzien in de behoefte van de dochter en op die grond die kosten geheel in mindering brengt op de draagkracht van de man). 3.45 Dat het hof bij zijn beslissing over de bijstandsnorm uitgaat van de fictie dat de huidige partner van de man geacht moet worden in haar eigen levensonderhoud te kunnen voorzien, betekent mijns inziens niet dat het hof gehouden was ook bij zijn andere beslissingen, zoals over de woonlasten, steeds van deze fictie uit te gaan. Dat zou er immers toe kunnen leiden dat de man een bedrag aan partneralimentatie zou moeten betalen waartoe hij feitelijk niet in staat is. 3.46 Gelet op de vrijheid die de feitenrechter heeft bij de vaststelling en de weging van de factoren die de draagkracht bepalen (zie hierboven onder 3.12), stond het het hof vrij bij zijn beslissing over de woonlasten uit te gaan van de feitelijke situatie en de man in zoverre tegemoet te komen. Daarbij wijs ik in het bijzonder ook op de mogelijkheid die de rechter heeft met hogere woonlasten dan het woonbudget rekening te houden als een onderhoudsplichtige duurzaam aanmerkelijk hogere woonlasten heeft (zie hierboven onder 3.38). 3.47 Uit het voorgaande vloeit voort dat het hof ten aanzien van de afzonderlijke beslispunten (bijstandsnorm resp. woonlasten) steeds een eigen afweging mocht maken. Daarmee is van een innerlijke tegenstrijdigheid van r.o. 5.42 enerzijds met r.o. 5.39 in verbinding met r.o. 5.11 anderzijds geen sprake, en dus ook niet van een onbegrijpelijk of onvoldoende gemotiveerd oordeel op die grond. De op innerlijke tegenstrijdigheid gebaseerde klachten falen dan ook. 3.48 Voor zover het eerste deel van onderdeel II nog een – van deze klachten over innerlijke tegenstrijdigheid te onderscheiden – klacht bevat van de strekking dat het hof, voor zover het vanaf 1 augustus 2025 uitging van de werkelijke woonlasten, slechts rekening had mogen houden met de helft van de woonlasten of had moeten beoordelen welk deel van de woonlasten door de echtgenote gedragen konden worden, zou een zodanige klacht ook op het voorgaande afstuiten. Het stond het hof immers vrij bij zijn beslissing over de woonlasten van de man in aanmerking te nemen dat de vrouw op het moment van beoordelen feitelijk geen inkomen heeft. 3.49 De klachten van het eerste deel van onderdeel II slagen dus niet. 3.50 Onderdeel II klaagt in de tweede plaats dat het hof buiten het debat van partijen is getreden, nu de man in zijn appelschrift slechts heeft gesteld dat hij hogere woonlasten heeft en dat daarom van het woonforfait van 30% van het NBI moet worden afgeweken. Nadien heeft hij een huurovereenkomst in het geding gebracht en ter zitting gesteld dat de woonlasten hoger zijn dan het forfait. Hij heeft nimmer gesteld dat zijn partner niet kan bijdragen in de woonlasten. Ook om die reden is het oordeel van het hof in r.o. 5.42 onbegrijpelijk, aldus het onderdeel. 3.51 Ook deze klacht gaat niet op. 3.52 De man heeft in hoger beroep een grief gericht tegen het oordeel van de rechtbank dat niet wordt afgeweken van het woonbudget van 30% vanwege de hogere woonlasten van de man. Ter nadere toelichting van deze grief heeft hij in zijn pleitnota, onder verwijzing naar de door hem overgelegde huurovereenkomst, gesteld dat sprake is van een substantieel hogere last. Daarbij gaat het om een bedrag van € 1.870,- per maand; zie ook r.o. 5.42, in zoverre niet in cassatie bestreden. In deze stellingname ligt besloten dat de insteek van de man is dat wordt rekening gehouden met het geheel van de huursom, klaarblijkelijk omdat die woonlasten geheel voor zijn rekening komen. De helft van dit bedrag is immers minder dan 30% van het NBI (welk laatstgenoemd bedrag voor de periode vanaf 1 augustus 2025 uitkomt op € 1.317,-). Tegen deze achtergrond is het hof niet buiten de grenzen van de rechtsstrijd getreden door bij zijn oordeel dat rekening moet worden gehouden met de werkelijke woonlasten van de man mee te wegen dat de echtgenote van de man op dit moment feitelijk geen inkomen heeft. 3.53 Onderdeel II is dus ook tevergeefs voorgesteld. 3.54 Onderdeel III bevat tot slot een voortbouwklacht die is gericht tegen r.o. 5.43 en 5.44 en het dictum. Nu de klachten van de onderdelen I en II tevergeefs zijn voorgesteld, faalt ook deze voortbouwklacht. 4Conclusie De conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep. De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden A-G Deze feiten zijn ontleend aan r.o. 3.2-3.5 van de beschikking van het hof Den Haag van 12 november 2025. Vermeld voor zover in cassatie van belang. Zie voor het volledige procesverloop r.o. 1.1-1.5 van de beschikking van de rechtbank Rotterdam van 5 juli 2024 en r.o. 2.1-2.4 van de beschikking van het hof Den Haag van 12 november 2025. Zie voor deze uitleg door de rechtbank van het petitum in het inleidende verzoekschrift r.o. 3.1 van de beschikking van de rechtbank Rotterdam van 5 juli 2024. Zie r.o. 3.2 en 3.15 van de beschikking van de rechtbank Rotterdam van 5 juli 2024. ECLI:NL:RBROT:2024:14157. Vgl. r.o. 4.2, onder 3, van de beschikking van het hof Den Haag van 12 november 2025. Vgl. r.o. 5.5 van de beschikking van het hof Den Haag van 12 november 2025. ECLI:NL:GHDHA:2025:2904. In het dictum staat “beschikkende in het principaal en het incidenteel appel”. Een incidenteel appel (van de vrouw) heb ik niet kunnen ontdekken; wel incidentele verzoeken van de man (maar die zijn in cassatie niet van belang). De overgelegde procesdossier komen niet geheel overeen. De e-mail van de advocaat van de vrouw aan het hof van 17 juli 2025 (waarop het middel in onderdeel I mede een beroep doet) bevindt zich niet in het A-dossier, maar enkel in het B-dossier; zie processtuk 5. Verder zijn in het A-dossier, in tegenstelling tot het B-dossier, wel overgelegd het journaalbericht van de zijde van de man van 9 september 2025 met bijlagen, alsmede de bijlagen 9 tot en met 12 bij het journaalbericht van de zijde van de vrouw van 9 september 2025, die het hof blijkens r.o. 5.1 van de bestreden beschikking buiten beschouwing heeft gelaten. Zie de procesinleiding, p. 3, onder I. Zie ook p. 2, onder B, eerste alinea. Het middel spreekt van twee e-mails van die beide data: zie o.m. de procesinleiding p. 2, onder B, eerste alinea. Volgens mij betreft het evenwel een e-mail van 17 juli 2025 en een journaalbericht van 1 september 2025; zie r.o. 2.3 van de bestreden beschikking. Het betreft twee keer hetzelfde document. Vgl. de hiervoor onder 3.7 genoemde klacht van onderdeel I.1; en zie hierna onder 3.29. Zie mijn conclusie (ECLI:NL:PHR:2025:1409, onder 3.3) voor HR 6 maart 2026, ECLI:NL:HR:2026:345 (art. 81 lid 1 RO). Aldaar verwees ik naar HR 4 december 2015, ECLI:NL:HR:2015:3478, NJ 2016/124, m.nt. S.F.M. Wortmann, JIN 2016/8, m.nt. J.P.M. Bol, r.o. 4.2, onder verwijzing naar HR 19 oktober 2007, ECLI:NL:HR:2007:BA5803, NJ 2007/563 en HR 7 februari 2014, ECLI:NL:HR:2014:262. Zie ook o.a. Asser/Kolkman & Salomons 1-II 2023/638 en 646 en M.L.C.C. Lückers, Alimentatieverplichtingen, Den Haag: Sdu 2020, p. 27. Zie o.m. S.F.M. Wortmann, GS Personen- en familierecht, art. 1:397 Rv, aant. 2A (actueel t/m 29 maart 2026) en Asser/Kolkman & Salomons 1-II 2023/638. Vgl. HR 25 maart 2011, ECLI:NL:HR:2011:BO9675, NJ 2012/627, m.nt. H.J. Snijders, r.o. 3.3, waarin de Hoge Raad in een procedure waarin het ging om wijziging van kinderalimentatie heeft overwogen dat de verplichting in de eerste volzin geldt voor alle in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering geregelde procedures. Zie het Procesreglement verzoekschriftprocedures familiezaken gerechtshoven, zestiende versie, 1 juli 2025 (Stcrt. 2025, 20916), artikel 2.1.2NULL. Wortmann beschrijft enkele mogelijke gevolgtrekkingen die in alimentatieprocedures voor de hand kunnen liggen: S.F.M. Wortmann, GS Personen- en familierecht, art. 1:397 Rv, aant. 2E (actueel t/m 29 maart 2026) en zie ook aant. 9 (onder F). Zie meer algemeen: C.J-A. Seinen, ‘De waarheidsplicht en de geraden gevolgtrekking anno 2020: een zoektocht naar proportionaliteit’, TCR 2020/2. Zie eveneens HR 25 maart 2011, hiervoor aangehaald, r.o. 3.3. Zie voor een uitgebreide uiteenzetting over artikel 21 Rv ook de conclusies van A-G De Bock (ECLI:NL:PHR:2021:38, onder 3.2-3.26) voor HR 16 juli 2021, ECLI:NL:HR:2021:1144, NJ 2021/275, JBPr 2022/71, m.nt. J.G.A. Linssen en JIN 2021/124, m.nt. M.A.J.G. Jansen en (ECLI:NL:PHR:2026:278, onder 4.129-4.142) voor HR 29 mei 2026, ECLI:NL:HR:2026:809 (art. 81 lid 1 RO). In het verweerschrift in cassatie wordt overigens ook niet van een andere lezing uitgegaan. Vgl. “draagkracht periode II – vanaf 10 september 2024” en “draagkracht periode III – vanaf 1 augustus 2025”. Zie r.o. 3.28 van genoemde beschikking. Zie het appelschrift onder 12, met verwijzing naar productie 13 (jaaropgave 2023). Zie processtuk 5 in het B-dossier. Deze e-mail is niet overgelegd in het A-dossier. Zie de producties 32 en 37 bij het journaalbericht van 29 augustus 2025, waarnaar het hof in r.o. 5.24 verwijst. Zie processtuk 15 in het A-dossier en processtuk 7 in het B-dossier. Zie ook het citaat in de procesinleiding, p. 4. Zie processtuk 17 in het A-dossier en processtuk 8 in het B-dossier. Deze draagkrachtberekening is door het hof aan het procesdossier toegevoegd; zie r.o. 5.1 van de bestreden beschikking. Zie het proces-verbaal van 11 september 2025, p. 1 onderaan, p. 2 bovenaan en p. 3 onderaan. Vgl. ook HR 18 november 2011, ECLI:NL:HR:2011:BS1706, r.o. 3.5.1 en zie aldus ook de conclusie van A-G De Bock (ECLI:NL:PHR:2021:38, onder 3.19 en 3.24-3.25) voor HR 16 juli 2021, ECLI:NL:HR:2021:1144, NJ 2021/275, JBPr 2022/71, m.nt. J.G.A. Linssen en JIN 2021/124, m.nt. M.A.J.G. Jansen. Het middel lijkt er immers helemaal geen rekening mee te houden dat het hof – gelet op de hierboven aangehaalde passage uit het proces-verbaal (“Het hof kan rekenen met de jaaropgaves 2023 en 2024? Beide advocaten beantwoorden bevestigend”) – welbewust heeft afgezien van een beslissing over het in aanmerking te nemen inkomen. Het onderdeel spreekt van “rovv. 5.39 en 5.11”, maar bedoelt klaarblijkelijk (r.o. 5.11 ziet immers op een geheel andere periode): r.o. 5.39 gelezen in verbinding met r.o. 5.11. Zie voor een uitgebreidere weergave van die overwegingen hierna onder 3.41. Rapport Alimentatienormen januari 2025 (te raadplegen op www.rechtspraak.nl), par. 4.2.2.2. Ik ga in deze conclusie uit van de versie die gold ten tijde van de bestreden beschikking, hierna: Rapport Alimentatienormen 2025. Rapport Alimentatienormen 2025, par. 4.2.2.3. Rapport Alimentatienormen 2025, par. 4.2.2.4. Zie voor het woonbudget van 30% van het NBI: par. 4.2.1. Voetnoot 4 in het citaat luidt: Hoge Raad 16 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:586. “Periode I” betreft klaarblijkelijk de periode van 4 november 2023 tot 10 september 2024, waarop het hof ingaat in r.o. 5.8-5.20; zie r.o. 5.7 van de bestreden beschikking. De betreffende overweging over de bijstandsnorm is r.o. 5.11, zoals ook in het middel tot uitgangspunt wordt genomen. Rechtbank Rotterdam 5 juli 2024, ECLI:NL:RBROT:2024:14157, r.o. 3.31. Het onderdeel verwijst hiervoor achtereenvolgens naar het appelschrift, randnummers 38 en 39, het V6-formulier van 29 augustus 2025 met als productie 30 de huurovereenkomst en de pleitnotities van de man van 11 september 2025, randnummer 8. Zie het appelschrift onder 38. Zie de pleitnota van de man in hoger beroep onder 8 met verwijzing naar productie 30. Het NBI van de man in de periode vanaf 1 augustus 2025 bedroeg € 4.390,- (zie r.o. 5.38 van de bestreden beschikking). 30% daarvan is (0,3 * 4.390 =) € 1.317,-.