Cour de cassation de Belgique — Hof van Cassatie, 2026-08-18, ECLI:BE:CASS:2026:CONC.20260818.VAK.2

Cour de cassation de Belgique — Hof van Cassatie — ECLI:BE:CASS:2026:CONC.20260818.VAK.2 (2026-08-18)

--- TEXTE INTÉGRAL DE L'ARRÊT --- 26/CAS/0495 Advocaat-generaal Bart DE SMET heeft in hoofdzaak gezegd: Eiser is op 17 juni 2026 aangehouden op verdenking van onder meer mensenhandel gericht op seksuele uitbuiting. Het bestreden arrest handhaaft de voorlopige hechtenis, met tenuitvoerlegging in de gevangenis. In een omvangrijke beroepsconclusie met tal van bijlagen had eiser aangegeven dat een verdere hechtenis in strijd is met artikel 3 EVRM wegens meerdere gebreken in de gevangenis van Gent, zoals schimmel en gebrek aan warm water in de douches, het ontbreken van een afgescheiden toilet, het stopzetten van sport en culturele activiteiten, de oppervlakte van 8,91 vierkante meter in een duocel en te weinig voedsel. Eiser voert in zijn eerste middel, derde onderdeel, aan dat het arrest op basis van zijn vaststellingen over een toilet afgeschermd door een gordijn niet wettig kon beslissen dat zijn detentieomstandigheden verenigbaar zijn met artikel 3 EVRM. Een minimale eis van comfort of een ‘absoluut recht’ in een meerpersoonscel is immers een daadwerkelijk afgescheiden toilet. Artikel 3 EVRM bepaalt dat niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen1. De rechter oordeelt of de detentiesituatie van de aangehouden verdachte voldoet aan art. 3 EVRM, als norm die geen uitzonderingen toestaat, waarbij het Hof toeziet op de wettigheid van de motieven2. Uit de rechtspraak van Europees Hof voor de Rechten van de Mens over collectieve cellen volgt dat goede sanitaire voorzieningen nodig zijn voor de gezondheid, waardigheid en privacy van de gedetineerden (EHRM 10 januari 2012, Ananyev e.a. t/Rusland, § 156; EHRM 27 januari 2015, Neshkov e.a. t/Bulgarije, § 240). Staten hebben een positieve plicht om sanitair aan te bieden dat aan gedetineerden in een collectieve cel een minimale privacy biedt (EHRM, 15 december 2015, Szafranski t/Polen, § 37-41). Als gedetineerden in hun gezamenlijke cel moeten blijven voor hun maaltijden, moet het leefgedeelte volledig afgescheiden zijn van het toilet (EHRM Moiseyev t/Rusland, § 124; EHRM 13 oktober 2011, Mustagayev t/Oekraïne, § 3 2; EHRM 15 december 2011, Veniosov t/Oekraïne, § 36; EHRM 6 november 2012, Longin t/Kroatië, § 60-61; EHRM 6 november 2012, Lonic t/Kroatië, § 76). Wat niet volstaat voor de hygiëne en privacy is een toilet dat slechts is afgeschermd door een gordijn, lage wand of paravent (EHRM, 25 april 2013, Canali t. Frankrijk, § 52, EHRM, 25 november 2014, Vasilescu t. Belgie, § 102; EHRM 27 januari 2015, Neshkov e.a. t/Bulgarije, § 241 en, wat betreft art. 8 EVRM, EHRM, 15 december 2015, Szafranski t/Polen, § 37-41). In vermelde zaken werden ook andere tekortkomingen vastgesteld, zoals te kleine oppervlaktes (Longin/Canali) of gebrek aan daglicht (Mustafayev/Neshkov). Dit neemt niet weg dat het Europees Hof te Straatsburg veel belang hecht aan een met een volledige wand afgescheiden toilet in een duocel, bij de beoordeling van een klacht wegens een inhumane of vernederende detentie (Vb. Longin, § 60-61).

1

Zie specifiek het document van het EHRM van 28 februari 2026 ‘Prisoner’s rights”, rubriek ‘knowledge sharing’, pp. 14-15, www.echr.coe.int. 2 Cass. 8 april 2025, AR P.25.0453.N ECLI:BE:CASS:2025:ARR.20250408.2N.25; Cass. 23 januari 2024, AR P.24.0092.N, ECLI:BE:CASS:2024:ARR.20240123.2N.16, T. Strafr. 2024, 164, noot Ph. DAENINCK, “Onmenselijke behandeling in de gevangenis getoetst door het Hof van Cassatie”.

2

De afwezigheid van een afgesloten toilet in een duocel lijkt mij niet automatisch een schending mee te brengen van artikel 3 EVRM, maar is wel een gebrek dat de rechter moet betrekken in zijn oordeel over een klacht over slechte detentieomstandigheden. Daarbij houdt hij rekening met andere ongemakken over hygiëne en privacy, zoals het gedwongen nuttigen van de maaltijden in een collectieve cel of de slechte staat van douches. Die andere factoren kunnen het probleem van een toilet zonder volledige scheidingswand zodanig verzwaren dat er in het concrete geval een schending ontstaat van artikel 3 EVRM. Over de leefomstandigheden in onze gevangenissen bepaalt artikel 41, § 2 Basiswet Rechtspositie Gedetineerden van 12 januari 2005 dat de Koning de regels vaststelt over onder meer de sanitaire voorzieningen in cellen. Artikel 2, derde lid, KB van 3 februari 2019 (BS 14 februari 2019), dat daaraan uitvoering geeft, stelt dat een verblijfsruimte voor twee of meer gedetineerden een ‘sanitair blok’ moet hebben dat volledig afgescheiden moet zijn van de rest van de verblijfsruimte3. Deze norm sluit aan op de aanbevelingen van het Comité ter Preventie van Foltering (CPT)4. Over de sanitaire voorziening stelt het bestreden arrest dat: 1°eiser samen met een andere man verblijft in een duocel met een oppervlakte van 8,9 vierkante meter. In die cel staat een stapelbed met aansluitend een gordijn, met daarachter links een lavabo en rechts een toilet, en 2°de maaltijden worden gebruikt in de cel, maar het sanitair kan door middel van een gordijn worden afgesloten van de rest van de cel. Ik meen dat het arrest op basis van deze vaststellingen niet wettig kon oordelen dat de sanitaire toestand in de duocel van eiser verenigbaar is met artikel 3 EVRM. Het arrest stelt immers niet vast dat het toilet in die cel volledig kan worden afgesloten. Verder gaat het arrest niet na of het sanitair een probleem van hygiëne of privacy oplevert dat in combinatie met andere factoren, zoals de maaltijden of lang verblijf in de cel, aanleiding kan geven tot een onmenselijke of vernederende detentiesituatie. Het derde onderdeel komt mij op dit punt gegrond voor. De overige grieven5 kunnen in deze visie niet leiden tot cassatie zonder verwijzing en behoeven dan ook geen antwoord. Ondergeschikt lijkt mij het tweede middel gegrond. Het arrest wijst het verweer over vrijheid onder voorwaarden af om reden dat eiser die voorwaarden niet heeft aangeduid, terwijl de beroepsconclusie wel een voorstel van concrete voorwaarden bevat (blz. 52). 3

Over de vereiste van een volledig door tussenwanden afgescheiden sanitaire ruimte in een collectieve cel zie Nederlandstalige Beroepscommissie 14 augustus 2023, beslissingen BC22-0052 en BC22-0053, aangehaald door J. BERNAERTS, “Overbevolking en het beklagrecht: een analyse van de rechtspraak van de klachten-en beroepscommissies vanuit de functies van het beklagrecht”, NC 2025, 279. De Beroepscommissie wees onder meer op naleving van de CPT-regels ‘Living space per prisoner in prisoner establishments’ (2015) over collectieve cellen: vier vierkante meter verblijfsruimte per gedetineerde, een volledig door tussenwanden afgescheiden sanitaire ruimte, een afstand van minstens twee meter van muur tot muur in de cel en een hoogte van minstens twee meter van vloer tot plafond. 4 European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment, CTPStandards, 15 december 2025, p.7 (appendix), “Each cell should possess a toilet and a washbasin as a minimum. In multiple-occupancy cells the sanitary facilities should be fully partitioned (i.e. up to the ceiling)”, https://www.coe.int/en/web/cpt/living-space-prisoners. Het belang van deze aanvebeling is ook weergegeven in het arrest EHRM 25 november 2014, Vasilescu t/België, § 99 en 102, www.echr.coe.int. 5 Over een gebrek aan een effectief onderzoek naar de detentieomstandigheden (1 e M, 1e O), de motivering over vastgestelde gebreken in de cel (1e M, 2e O) en het afwijzen van de gevaagde vrijheid onder voorwaarden (2e M).

3

Mijn conclusie is cassatie met verwijzing van de zaak, behalve de beslissing over het toelaatbaar hoger beroep van eiser.