Conseil d'État de Belgique — Raad van State — ECLI:BE:RVSCE:2015:ARR.230.636 (2015-03-24)
Samenvatting (NL) :
Arrest nr 230.636 van 24 maart 2015 Overheidsopdrachten en openbare werken
- Onteigeningen Beslissing : Verwerping
--- TEXTE INTÉGRAL DE L'ARRÊT ---
RAAD VAN STATE, AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK
Xe KAMER
ARREST
nr. 230.636 van 24 maart 2015
in de zaken A. 206.046/X-15.170 (I)
206.049/X-15.171 (II)
206.052/X-15.172 (III)
206.054/X-15.173 (IV)
In zake :
I.
- Petrus VAN STAAIJ
- Paulina VAN DIJK
- Jos VAN DER SCHOOT
- Patouche VAN STAAIJ
II.
- Peter BRACKE
- Rina SANDERS
III.
Peter BRACKE
IV.
Patricia PAULUS
allen bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaat Jeroen De Coninck
kantoor houdend te 2018 Antwerpen
Mechelsesteenweg 120
bij wie woonplaats wordt gekozen
tegen :
het VLAAMSE GEWEST
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaat Sven Vernaillen
kantoor houdend te 2018 Antwerpen
Mechelsesteenweg 27
bij wie woonplaats wordt gekozen
-------------------------------------------------------------------------------------------------I. Voorwerp van de beroepen
De beroepen, in alle vier de zaken ingesteld op 16 augustus
2012, strekken tot de nietigverklaring van “het Ministerieel besluit van 9 mei
2012 waarbij de in het geel aangeduide onroerende goederen op de bijgaande
X-15.170-15.171-15.172-15.173-1/12
plannen 1M3D8E G019896 01 en 1M3D8E G 019897 01 worden onteigend in
het algemeen belang voor de herinrichting van gevaarlijk punt 1126 - N122
Kalmthoutsesteenweg - De Pretlaan”.
II. Verloop van de rechtspleging
Bij arrest nr. 226.657 van 10 maart 2014 worden de zaken I, II,
III en IV gevoegd, wordt het debat heropend en wordt het door de auditeurgeneraal aangewezen lid van het auditoraat gelast met het aanvullend onderzoek.
Auditeur An Van den broeck heeft een aanvullend verslag
opgesteld.
De verzoekende partijen hebben in alle zaken een verzoek tot
voortzetting van het geding en een aanvullende laatste memorie ingediend. De
verwerende partij heeft in alle zaken een aanvullende laatste memorie ingediend.
De partijen zijn opgeroepen voor de terechtzitting, die heeft
plaatsgevonden op 14 november 2014.
Staatsraad
Jan
Clement
heeft
een
aanvullend
verslag
uitgebracht.
Advocaat Jeroen De Coninck, die verschijnt voor de
verzoekende partijen in alle zaken, en advocaat Shauna De Leener, die loco
advocaat Sven Vernaillen verschijnt voor de verwerende partij in alle zaken, zijn
gehoord.
Auditeur An Van den broeck heeft een met dit arrest
eensluidend advies gegeven.
X-15.170-15.171-15.172-15.173-2/12
Er is toepassing gemaakt van de bepalingen op het gebruik der
talen, vervat in titel VI, hoofdstuk II, van de wetten op de Raad van State,
gecoördineerd op 12 januari 1973.
III. Feiten
3.1.
De percelen van de verzoekende partijen in de zaken I, II, III en
IV bevinden zich te Kapellen aan de zuidzijde van de Kalmthoutsesteenweg ter
hoogte van het kruispunt met de Heidestraat-Noord. Het bij het bestreden besluit
horende onteigeningsplan voorziet in de onteigening van een ongeveer 5 meter
brede strook van de voornoemde percelen (respectievelijk innemingen 9, 6, 4 en
7).
3.2.
Er wordt verwezen naar de feitenuiteenzetting in het
tussenarrest nr. 226.657 van 10 maart 2014.
IV. Onderzoek van het vierde middel
Standpunt van de verzoekende partijen
4.1.
In het vierde middel voeren de verzoekende partijen de
schending aan van artikel 16 van de Grondwet, artikel 1 van het Eerste
Aanvullend Protocol van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(hierna: EVRM), artikel 1 van de wet van 26 juli 1962 ‘betreffende de
rechtspleging bij hoogdringende omstandigheden inzake onteigening ten
algemenen nutte’ (hierna: de wet van 26 juli 1962) en “de beginselen van
behoorlijk bestuur, meerbepaald het zorgvuldigheidsbeginsel”.
4.2.
De verzoekende partijen stellen dat de onteigenende overheid
zorgvuldig dient te handelen en in casu zeker diende na te gaan of haar project
stedenbouwkundig inpasbaar was. De verzoekende partijen citeren volgende
passage uit de rechtsleer:
X-15.170-15.171-15.172-15.173-3/12
“Voor een concreet te realiseren project is het noodzakelijk dat de
onteigenende instantie reeds beschikt over de bouwvergunning of alleszins
duidelijkheid krijgt en geeft over het verkrijgen ervan.”
Dit is in casu niet gebeurd, waardoor er volgens de verzoekende
partijen een manifeste schending voorligt van het zorgvuldigheidsbeginsel.
In hun memories van wederantwoord stellen de verzoekende
partijen vooreerst dat hun stelling klaar en duidelijk is. Indien er wordt onteigend
om een veiligere situatie te voorzien en deze onteigening houdt verband met de
aanleg van een nieuw fietspad en de heraanleg van wegen, dan dient éérst de
procedure van de stedenbouwkundige vergunningsaanvraag doorlopen te worden.
Voorts wijzen ze erop dat zij nu voor voldongen feiten worden
geplaatst. Dit had kunnen vermeden worden door ofwel in het kader van de
onteigening een openbaar onderzoek te organiseren, hetgeen niet is gebeurd,
minstens het openbaar onderzoek in het kader van de wegaanleg voorheen te
laten plaatsvinden.
In hun laatste memories stellen de verzoekende partijen dat hun
argumentatie des te meer klemt daar op 12 april 2013 de stedenbouwkundige
vergunning voor het project werd geweigerd.
Beoordeling
Vooreerst moet worden vastgesteld dat de verzoekende partijen
aan hun middel een laattijdige en bijgevolg onontvankelijke nieuwe grondslag
geven door zich voor het eerst in hun memorie van wederantwoord te beklagen
over het feit dat geen openbaar onderzoek werd georganiseerd.
Door
middel
van
een
onteigeningsbesluit
beoogt
de
onteigenende overheid het ontnemen – tegen schadeloosstelling – van onroerende
goederen in het algemeen belang.
X-15.170-15.171-15.172-15.173-4/12
Dergelijk besluit betreft het verwerven van een zakelijk recht,
wat in beginsel het aanvragen van een stedenbouwkundige vergunning
voorafgaat.
Anders dan de verzoekende partijen dit zien volgt uit de in het
middel aangevoerde rechtsregels niet dat de verwerende partij het bestreden
besluit pas kon nemen nadat de procedure van de stedenbouwkundige
vergunningsaanvraag was doorlopen.
Aan de voorgaande vaststelling wordt geen afbreuk gedaan
door het in de laatste memories van de verzoekende partijen aangehaalde feit dat
de stedenbouwkundige vergunning werd geweigerd.
Het vierde middel wordt verworpen.
V. Onderzoek van het derde middel
Standpunt van de verzoekende partijen
10.1.
In het derde middel voeren de verzoekende partijen de
schending aan van artikel 16 van de Grondwet, artikel 1 van het Eerste
Aanvullend Protocol van het EVRM, artikel 1 van de wet van 26 juli 1962,
artikelen 2 en 3 van de wet van 29 juli 1991 ‘betreffende de uitdrukkelijke
motivering van de bestuurshandelingen’ (hierna: de formelemotiveringswet) en
“de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, zijnde het materiële
motiveringsbeginsel wegens het gebrek aan onontbeerlijkheid van de
onteigening”.
10.2.
De verzoekende partijen stellen dat er geen discussie bestaat
omtrent het feit dat het kruispunt ter hoogte van de De Pretlaan verkeersveiliger
dient gemaakt te worden. Het is evenwel slechts in de laatste vergadering anno
2007 dat de afdeling Wegen en Verkeer voorgesteld heeft om aan het fietspad ter
hoogte van de Heidestraat-Noord aan het kruispunt Heidestraat-Noord via de
X-15.170-15.171-15.172-15.173-5/12
Kalmthoutsesteenweg nog een extra verbinding te voorzien naar de oversteek aan
de De Pretlaan. De verzoekende partijen merken daarbij op dat die verbinding al
decennia mogelijk is via de Golflei.
De verzoekende partijen wijzen er op dat de provinciale
projectauditor gevraagd heeft om “het deel tussen Korte Franselei en HeidestraatNoord kritisch te bekijken in functie van de spoedige verderzetting van het
fietspad”. Daarbij heeft de provinciale auditor het volgende overwogen:
“Op zich zinvol dat het ruime segment tot aan de Heidestraat-Noord
wordt bekeken, maar dit heeft enkel nut als het fietspad zo snel mogelijk
wordt doorgetrokken langs de hele N122. En het verplicht de partijen om
ook voor de rest van het traject voor enkelrichtingsfietspaden te kiezen. Tot
op heden lijkt niemand aan deze voorkeursoplossing te twijfelen. Maar het
is wenselijk dat de partijen zich hierover nog eens extra bezinnen vooraleer
het deel tussen Korte Franselei en Heidestraat-Noord wordt aangepakt.”
Volgens de verzoekende partijen wordt het standpunt van de
provinciale projectauditor in het bestreden besluit geenszins weerlegd. Er wordt
geen rekening gehouden met de fiets-o-strade, waarbij er blijkbaar definitief
afgestapt
is
van
de
ontwikkeling
van
een
fietspad
langsheen
de
Kalmthoutsesteenweg, nu er reeds een veel veiligere fiets-o-strade voorhanden is.
Het feit dat fietsers echter geleid worden naar de Heidestraat-Noord vanaf het
kruispunt van de De Pretlaan doet een gevaarlijke situatie ontstaan en zorgt er
dan ook voor dat huidig project op zoveel protest stuit van de buurtbewoners en
de aangelanden die het best geplaatst zijn om de situatie correct te beoordelen,
hierbij geruggensteund door het standpunt van de provinciale projectauditor.
In hun memories van wederantwoord benadrukken de
verzoekende partijen dat standaardmotiveringen niet afdoende zijn.
De verzoekende partijen stellen dat het nog maar de vraag is of
de nieuwe situatie het probleem wel zal oplossen. Hoe kan de overheid hier zo
zeker
over
zijn
nu
het
onderzoek
naar
de
stedenbouwkundige
vergunningsaanvraag nog lopende is?
X-15.170-15.171-15.172-15.173-6/12
In hun laatste memories zetten de verzoekende partijen uiteen
dat in de huidige situatie de fietsers het gevaarlijke kruispunt ter hoogte van de
De Pretlaan ontwijken en via de Vogelkerslaan van en naar de fiets-o-strade
rijden. Eénmaal het kruispunt ter hoogte van de De Pretlaan veilig is gemaakt
zullen de fietsers de fiets-o-strade niet meer verlaten en dus niet meer via de
Vogelkerslaan rijden. Fietsers vanuit Kapellen en Kalmthout zullen via de Golflei
naar de woonwijk gelegen ten zuidoosten van de Kalmthoutsesteenweg kunnen
rijden. De onontbeerlijkheid van het huidig traject staat dan ook geenszins vast,
nu blijkt dat de wegwerking van het gevaarlijk kruispunt afdoende bewerkstelligd
kan worden door een ingreep ter hoogte van het kruispunt van met de De Pretlaan
alleen.
Beoordeling
In zoverre de verzoekende partijen er zich op beroepen dat de
procedure van de stedenbouwkundige vergunningsaanvraag moest zijn doorlopen
alvorens het bestreden besluit kon worden genomen valt het middel samen met
het vierde middel dat hiervoor werd verworpen.
14.1.
De verzoekende partijen ontkennen de rechtmatigheid van de
onteigening van het kruispunt van de De Pretlaan met de Kalmthoutsesteenweg
niet. De onontbeerlijkheid van de onteigening van dit kruispunt staat buiten
betwisting.
14.2.
De
verzoekende
partijen
menen
evenwel
dat
de
onontbeerlijkheid van de onteigening van hun percelen niet blijkt omdat de
veiligheid van de fietsers afdoende bewerkstelligd kan worden door een ingreep
ter hoogte van het laatstgenoemde kruispunt alleen.
Uit de gegevens van de zaak blijkt dat van bij het begin van het
uitwerken van het project een breder segment van de Kalmthoutsesteenweg
behandeld is dan louter het gevaarlijk kruispunt ter hoogte van de De Pretlaan.
Zoals de verwerende partij aanvoert heeft zij geoordeeld dat zij zich bij het
X-15.170-15.171-15.172-15.173-7/12
aanpakken van de verkeersonveiligheid op de Kalmthoutsesteenweg niet mocht
beperken tot het laatstgenoemde kruispunt maar “een aantal samenhangende
problemen” diende op te lossen, waaronder de inrichting van het kruispunt met de
Heidestraat-Noord.
De verwerende partij wijst er verder terecht op dat uit het
administratief dossier twee verkeerskundige argumenten voor de herinrichting
van het kruispunt met de Heidestraat-Noord blijken.
Vooreerst
is
er
het
gegeven
dat
het
bestaand
dubbelrichtingsfietspad in de Heidestraat-Noord zal aansluiten op het nieuw aan
te leggen fietspad dat langs de zuidzijde van de Kalmthoutsesteenweg naar de
Georges Spelierlaan leidt.
Ten
tweede
is
er
de
geplande
verbreding
van
de
Kalmthoutsesteenweg om voor autovoertuigen te voorzien in linksafslagstroken
naar de Heidestraat-Noord, dit is de belangrijkste ontsluiting voor de woonwijken
aan de oostzijde.
Deze twee argumenten zijn als volgt uitdrukkelijk weergegeven
in het bestreden besluit:
“Overwegende dat de volgende maatregelen worden voorgesteld om een
oplossing te bieden voor de ongevallen en de gevaarlijke situatie:
[…]
Heidestraat-Noord:
-Herinrichting Heidestraat-Noord als belangrijkste ontsluiting voor de
woonwijken aan de O-zijde;
[…]
-Aansluiting op bestaand dubbelrichtingsfietspad in Heidestraat-Noord;
-Middengeleiders op de N122 met tussenliggende linksafslagstroken.”
De verzoekende partijen tonen niet het ontoereikend karakter
aan van de in randnummer 15 weergegeven argumenten, die specifiek zijn voor
de zuidzijde van de Kalmthoutsesteenweg ter hoogte van het kruispunt met de
Heidestraat-Noord. Zij tonen dit meer bepaald niet aan door aan te halen wat de
X-15.170-15.171-15.172-15.173-8/12
provinciale projectauditor heeft geadviseerd over de problematiek van de
doortrekking van fietspaden langs de Kalmthoutsesteenweg buiten het
beheersingsgebied van het bestreden besluit.
17.1.
De verzoekende partijen voeren aan dat er een alternatieve
verbinding bestaat via de Golflei, dat er geen of onvoldoende rekening is
gehouden met de “fiets-o-strade”, en dat het bestreden project een gevaarlijke
situatie zal creëren.
17.2.
Uit de in randnummer 17.1 weergeven argumenten blijkt dat de
verzoekende partijen er een andere opvatting op na houden over de
verkeersveilige inrichting van de omgeving dan de verwerende partij. Daaruit
volgt echter geenszins automatisch dat de verwerende partij met het in het
randnummer 15 beschreven oordeel de in het middel aangevoerde rechtsregels of
beginselen zou hebben geschonden.
Het blijkt niet dat de verwerende partij onwettig heeft
gehandeld door de noodzakelijke samenhang te hebben aangenomen tussen,
enerzijds, de herinrichting van het kruispunt van de Kalmthoutsesteenweg met de
De Pretlaan en, anderzijds, de herinrichting van het kruispunt van die steenweg
met de Heidestraat-Noord.
Het derde middel wordt verworpen.
VI. Onderzoek van het eerste middel
Het aangevoerde middel
In hun eerste middel voeren de verzoekende partijen de
schending aan van artikel 119 van het decreet van 27 oktober 2006 ‘betreffende
de bodemsanering en de bodembescherming’ (hierna: het bodemdecreet) “in
combinatie met de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, meerbepaald het
zorgvuldigheidsbeginsel en in combinatie met artikel 1 van de Onteigeningswet”.
X-15.170-15.171-15.172-15.173-9/12
De verzoekende partijen wijzen er op dat artikel 119 van het
bodemdecreet voorschrijft dat de overheid die van plan is over te gaan tot
onteigening bij de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (hierna: OVAM)
een bodemattest dient aan te vragen betreffende de gronden die ze wil
onteigenen. Uit nazicht van het onteigeningsdossier in onderhavige zaak blijkt
evenwel dat de onteigenende overheid nog niet is overgegaan tot het aanvragen
van een bodemattest hetgeen eender welke andere zorgvuldige overheid geplaatst
in dezelfde omstandigheden wel had gedaan, behoudens indien de onteigening
niet onontbeerlijk is. Het feit dat de overheid nog steeds niet overgegaan is tot het
opvragen van een bodemattest zorgt er dan ook voor dat het er alle schijn van
heeft dat één en ander niet onontbeerlijk is.
Volgens de verzoekende partijen zou artikel 119 van het
bodemdecreet van elke betekenis ontdaan worden indien men zou aannemen dat
het bodemattest niet dient voorhanden te zijn voorafgaand aan het
onteigeningsbesluit. Het onteigeningsbesluit is immers het document bij uitstek
op basis waarvan de overheid haar intentie weergeeft om over te gaan tot
onteigening.
In hun memories van wederantwoord benadrukken de
verzoekende partijen dat zij – anders dan de verwerende partij in haar memorie
van antwoord voorhoudt – wel degelijk belang hebben bij het middel. Volgens
de verzoekende partijen heeft eenieder, en dus niet alleen de Vlaamse overheid
zelf, er belang bij dat de door artikel 119 van het bodemdecreet opgelegde
plichtpleging wordt nageleefd.
In hun laatste memories wijzen de verzoekende partijen er op
dat het opvragen van de nodige bodemattesten erop gericht is om de onteigenende
overheid te informeren omtrent de bodemgesteldheid en de kosten verbonden aan
een mogelijke sanering. In het kader van een onteigening is het voor de
onteigenaar van belang hiervan voorafgaandelijk kennis te hebben om zodoende
hiermee rekening te kunnen houden bij de budgettering van de onteigening. Het
al dan niet voorhanden zijn van een bodemverontreiniging kan de kosten van de
X-15.170-15.171-15.172-15.173-10/12
onteigening zo doen oplopen, dat de onteigenende instantie zou kunnen beslissen
om niet langer tot onteigening over te gaan. Het betreft met andere woorden een
substantiële vormvereiste. In die zin is het niet voorhanden zijn van een
bodemattest op het ogenblik dat het onteigeningsbesluit wordt opgesteld wel
degelijk een waarborg voor de onteigende. De verzoekende partijen besluiten
daaruit dat het eerste middel ontvankelijk is.
Beoordeling
Artikel 119 van het bodemdecreet luidde toentertijd als volgt:
“De overheid die van plan is over te gaan tot onteigening vraagt bij de
OVAM een bodemattest aan betreffende de gronden die ze wil onteigenen.
Het bodemattest wordt afgeleverd binnen dertig dagen na de
ontvankelijke aanvraag. Als de aanvraag betrekking heeft op een
risicogrond wordt het bodemattest afgeleverd binnen zestig dagen na de
ontvankelijke aanvraag.”
Het administratieve dossier van het bestreden besluit bevat voor
de percelen van de verzoekende partijen (innemingen 9, 6, 4 en 7) de door de
verwerende partij op 22 juni 2012 aangevraagde en op dezelfde dag door de
OVAM afgegeven “blanco”-bodemattesten, wat betekent dat de OVAM niet op
de hoogte is van enige verontreiniging op deze percelen.
Gelet hierop blijkt niet welk voordeel de verzoekende partijen
zouden hebben bij een nietigverklaring op grond van dit middel. De verzoekende
partijen maken het bestaan van een dergelijk voordeel niet aannemelijk, ook niet
met de argumentatie in hun laatste memories die immers steunt op de hypothese
dat de OVAM géén “blanco”-bodemattest zou afgeven.
Het eerste middel wordt verworpen.
BESLISSING
- De Raad van State verwerpt de beroepen.
X-15.170-15.171-15.172-15.173-11/12
- De verzoekende partijen in zaak A. 206.046/X-15.170 worden verwezen in
de kosten van het beroep tot nietigverklaring, begroot op 700 euro, elk voor
een vierde.
De verzoekende partijen in zaak A. 206.049/X-15.171 worden verwezen in de
kosten van het beroep tot nietigverklaring, begroot op 350 euro, elk voor de
helft.
Verzoeker in zaak A. 206.052/X-15.172 wordt verwezen in de kosten van het
beroep tot nietigverklaring, begroot op 175 euro.
Verzoekster in zaak A. 206.054/X-15.173 wordt verwezen in de kosten van
het beroep tot nietigverklaring, begroot op 175 euro.
Dit arrest is uitgesproken te Brussel, in openbare terechtzitting van
vierentwintig maart 2015, door de Raad van State, Xe kamer, samengesteld uit:
Johan Lust,
kamervoorzitter,
Pierre Lefranc,
staatsraad,
Jan Clement,
staatsraad,
Silvan De Clercq,
griffier.
bijgestaan door
De griffier
De voorzitter
Silvan De Clercq
Johan Lust.
X-15.170-15.171-15.172-15.173-12/12
