Conseil d'État de Belgique — Raad van State — ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660 (2026-05-12)
Samenvatting (NL) :
Arrest nr 266.660 van 12 mei 2026 Ruimtelijke ordening, stedenbouw, leefmilieu
en aanverwante aangelegenheden - Monumenten en Landschappen Beslissing
: Vernietiging
--- TEXTE INTÉGRAL DE L'ARRÊT ---
RAAD VAN STATE, AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK
Xe KAMER
ARREST
nr. 266.660 van 12 mei 2026
in de zaak A. 241.742/X-18.658
In zake :
de STAD MECHELEN
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaten Simon Verhoeven en Koen De Metsenaere
kantoor houdend te 2600 Antwerpen-Berchem
Prins Boudewijnlaan 18
bij wie woonplaats wordt gekozen
tegen :
het VLAAMSE GEWEST
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaat Veerle Tollenaere
kantoor houdend te 9000 Gent
Koning Albertlaan 128
bij wie woonplaats wordt gekozen
-------------------------------------------------------------------------------------------------I. Voorwerp van het beroep
Het beroep, ingesteld op 22 april 2024, strekt tot de
nietigverklaring van het besluit van de Vlaamse minister van Financiën en
Begroting,
Wonen
en
Onroerend
Erfgoed
(hierna:
de
minister)
van
20 oktober 2023 houdende de verwerping van het beroep van de verzoekende partij
tegen de beslissing van 10 februari 2021 van het agentschap Onroerend Erfgoed
tot gedeeltelijke afkeuring van de lijst van cultuurgoederen in het beheersplan voor
de Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk te Mechelen.
II. Verloop van de rechtspleging
De verwerende partij heeft een memorie van antwoord ingediend
en de verzoekende partij heeft een memorie van wederantwoord ingediend.
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-1/15
Eerste auditeur-afdelingshoofd Tom De Waele heeft een verslag
opgesteld.
De verwerende partij heeft een laatste memorie ingediend.
De verzoekende partij heeft een laatste memorie ingediend.
De partijen zijn opgeroepen voor de terechtzitting, die heeft
plaatsgevonden op 30 januari 2026.
Kamervoorzitter Jan Clement heeft verslag uitgebracht.
Advocaat Koen De Metsenaere, die verschijnt voor de
verzoekende partij, is gehoord.
Eerste auditeur-afdelingshoofd Tom De Waele heeft een met dit
arrest eensluidend advies gegeven.
Er is toepassing gemaakt van de bepalingen op het gebruik der
talen, vervat in titel VI, hoofdstuk II, van de wetten op de Raad van State,
gecoördineerd op 12 januari 1973.
III. Feiten
3.1.
Bij koninklijk besluit van 25 maart 1938 wordt de Onze-Lieve-
Vrouw-over-de-Dijlekerk te Mechelen (hierna: de kerk) beschermd als monument.
3.2.
In oktober 2020 maakt de verzoekende partij een beheersplan
voor de kerk op.
Bij dit beheersplan hoort bijlage ‘8.4. Premiegerechtigde
cultuurgoederen’, waarin onder meer de volgende vier objecten aangemerkt
worden als tot de kerk behorende cultuurgoederen: het schilderij-drieluik
‘De wonderbare visvangst’ van Peter Paul Rubens, het beeld ‘Heilige Victor van
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-2/15
Marseille’, het schilderij-drieluik ‘Heilige Victor van Marseille’ en het beeld
‘Heilige Anna en Maria’ (hierna: de vier kwestieuze objecten).
3.3.
In oktober 2020 dient de verzoekende partij het beheersplan in
bij het agentschap Onroerend Erfgoed (hierna: het agentschap).
3.4.
Op
10
februari
2021
deelt
het
agentschap
aan
de
verzoekende partij het volgende mee:
“Uw beheersplan voor Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk is
goedgekeurd. […]
Met de goedkeuring van het beheersplan aanvaarden wij de lijst van
cultuurgoederen zoals in de bijlage bij het beheersplan is opgenomen,
uitgezonderd [de vier kwestieuze objecten]. Deze vier goederen beschouwen
we niet als cultuurgoed.
[…]
Wat kunt u nog doen?
[…]
Indien u het niet eens bent met de gedeeltelijke afkeuring van de lijst van
cultuurgoederen kunt u tegen deze beslissing beroep instellen bij de minister
van Onroerend Erfgoed. De te volgen procedure kunt u nalezen in
artikel 8.1.10 van het Onroerenderfgoedbesluit.”
3.5.
Op 5 maart 2021 stelt de verzoekende partij bij de minister
bestuurlijk beroep in tegen de beslissing van het agentschap om de vier kwestieuze
objecten uit te sluiten.
3.6.1.
In haar beroepschrift stelt de verzoekende partij het volgende:
“De stad Mechelen, hierin gesteund door de kerkfabriek LieveVrouweparochie, eigenaar van de kerk, durft te stellen dat de 4 objecten in
casu, wel degelijk kunnen beschouwd worden als cultuurgoed volgens de
definitie uit het onroerenderfgoedbesluit van 2014: ‘roerende goederen, die
omwille van hun erfgoedwaarde van algemeen belang zijn, waarvan het
samen voorkomen met het gebouw een bijzondere waarde heeft en die ofwel
ontworpen zijn voor of vervaardigd met het beschermd goed ofwel
gerelateerd aan de functie van het beschermd goed en waarvoor de
historische verbondenheid met het beschermd goed kan aangetoond worden.’
Al deze objecten hebben een waardeversterkende band met het monument en
zijn historisch verbonden met de Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk.
Zoals uit de bijlagen blijkt, zorgen de objecten voor een onmiskenbare
meerwaarde voor de Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk omdat ze
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-3/15
enerzijds, voor wat betreft het beeld en drieluik ‘H. Victor van Marseille’ en
het schilderij ‘De Wonderbare Visvangst’ van Peter Paul Rubens, getuigen
van het belang van de kerk voor gilden en ambachten en anderzijds, voor wat
betreft het beeld ‘H. Anna en Maria’, wijzen op de devotie tot Onze-LieveVrouw waaraan de kerk gewijd is. In de bijlagen vindt U een meer
uitgebreide analyse en motivering.”
3.6.2.
Aan het beroepschrift is een bijlage van twaalf bladzijden
gehecht waarin wordt geargumenteerd dat de vier kwestieuze objecten wel degelijk
tot de kerk behorende cultuurgoederen zijn en dat voor elk van deze objecten de
wettelijke beschermingsgrond “onroerend door wilsbestemming” is. Zo wordt
onder meer uiteengezet dat het schilderij ‘De Wonderbare Visvangst’ in opdracht
van de gilde van de Visverkopers specifiek voor Onze-Lieve-Vrouw-over-deDijlekerk is geschilderd. De vergelijking wordt gemaakt met het schilderij
‘De kruisoprichting’ van Peter Paul Rubens, dat erkend is als tot de Onze-LieveVrouwekathedraal van Antwerpen behorend cultuurgoed, terwijl het niet op de
oorspronkelijke plaats hangt en zijn oorspronkelijke context verloren heeft daar het
geschilderd is als altaarstuk van het hoogaltaar van de in 1798 opgeheven en in
1817 gesloopte Antwerpse Sint-Walburgiskerk. De redenering van het agentschap
wordt ook tegenstrijdig genoemd met de houding die werd aangenomen bij de
aanduiding van de cultuurgoederen in het beheersplan voor de SintRomboutskathedraal te Mechelen. Voorts wordt onder meer de historische en
waardenversterkende band tussen het beeld ‘H. Anna en Maria’ en de kerk sedert
de 18de eeuw benadrukt en wordt aangevoerd dat het beeld en het schilderij-drieluik
‘Victor van Marseille’ zich samen in de kerk bevinden nadat ze daar in de 17de
eeuw door de gilde van de molenaars zijn geplaatst.
3.7.
Op 18 en 25 maart 2021 vergadert de “werkgroep
cultuurgoederen” van het agentschap, die herhaalt dat de vier kwestieuze objecten
niet in aanmerking kunnen worden genomen als tot de kerk behorende
cultuurgoederen. Als argumentatie daarvoor wordt geëxpliciteerd dat het beeld
‘Heilige Anna en Maria’ uit zijn neogotische context is weggehaald en dat de
andere drie objecten “door de kerk [lijken] te zwerven, zonder band met de vaste
inrichting”.
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-4/15
3.8.
Op vraag van de minister brengt de Vlaamse Commissie
Onroerend Erfgoed (hierna: VCOE) op 8 april 2021 advies uit over het ingestelde
beroep.
De VCOE adviseert “om de vier uitgesloten roerende goederen
alsnog als cultuurgoederen te erkennen en op te nemen in het beheersplan van de
Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk te Mechelen”, op grond van volgende
argumentatie:
“Voorliggend advies gaat in op de betwiste beslissing van het agentschap
om vier roerende goederen niet als cultuurgoederen op te nemen in het
beheersplan.
De commissie stelt vast dat het agentschap niet motiveert waarom het vier
van de meer dan twintig roerende goederen niet als cultuurgoed beschouwt.
Het is de commissie dan ook onduidelijk op basis waarvan het agentschap
hiertoe concludeert.
De commissie merkt op dat het beheersplan goed onderbouwd is, ondanks
enkele onzorgvuldigheden: Het beheersplan bevat per voorgesteld
cultuurgoed een grondige beschrijving en een fiche met een motivering van
de wettelijke basis voor de bescherming en de ‘criteria voor cultuurgoederen’
conform de Richtlijn ‘Cultuurgoederen in monumenten’. Uit de bij het
beheersplan gevoegde fiches blijkt dat de vier betreffende roerende goederen
beschouwd kunnen worden als ‘onroerend door ornamentele- en/of
wilsbestemming’ en er bijgevolg een wettelijke basis voor bescherming is.
Aangezien de kerk vandaag nog steeds in gebruik is voor de eredienst en een
neven- of herbestemming volgens het Kerkenbeleidsplan Mechelen
(april 2017) niet aan de orde is, meent de commissie dat er voor devotionele
objecten waar vandaag nog een actieve traditie van verering voor bestaat,
zoals bv. De beelden ‘Heilige Anna en Maria’ en ‘Heilige Victor van
Marseille’, tevens een economische bestemming van toepassing kan zijn
De vier betreffende goederen voldoen bovendien aan de drie criteria van
de definitie uit het Onroerenderfgoeddecreet (art. 2.1, 21°/1) waaraan
goederen moeten voldoen om als cultuurgoed aangeduid te kunnen worden.
Zo is er in de eerste plaats sprake van een waardeversterkende band tussen
de vier roerende goederen en de erfgoedwaarde van de beschermde kerk.
Met name het beeld en het drieluik ‘Heilige Victor van Marseille’ en het
schilderij ‘De Wonderbare Visvangst’ getuigen van het historische belang
van de kerk voor de gilden en ambachten en de rol die zij speelden in de
aankleding van het kerkinterieur. Voor wat betreft het beeld ‘Heilige Maria
en Anna’ is er een duidelijke band met de devotie voor de Onze-Lieve-Vrouw
waaraan de kerk gewijd is. Daarnaast merkt de commissie op dat alle vier de
goederen vervaardigd werden voor de kerk, en gezien hun devotionele
betekenis gerelateerd zijn aan haar functie als parochiekerk. Tot slot zijn alle
vier de roerende goederen historisch verbonden met de kerk: het schilderij
‘De Wonderbare Visvangst’ hangt sinds de voltooiing ervan in 1618-1619 –
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-5/15
met uitzondering van een korte episode tussen eind 18e en begin 19e eeuw –
in de kerk en bevindt zich vandaag op haar oorspronkelijke plaats; de triptiek
en het beeld ‘Heilige Victor van Marseille’, en het beeld ‘Heilige Anna en
Maria’ komen respectievelijk sinds de 17e eeuw en 18e eeuw samen voor
met de kerk. De commissie ziet dan ook geen reden om de betreffende vier
roerende goederen niet te erkennen als cultuurgoederen.”
3.9.
Met een besluit van 6 mei 2021 verwerpt de minister het beroep
van de verzoekende partij tegen de beslissing van het agentschap.
“[…]
Ik heb een beslissing genomen over het beroep dat u indiende tegen de
beslissing van het agentschap Onroerend Erfgoed.
Ik won over uw beroep het advies in van de Vlaamse Commissie
Onroerend Erfgoed. De Commissie adviseert om de vier uitgesloten
goederen alsnog als cultuurgoederen te erkennen en op te nemen in het
beheersplan. Als bijlage vindt u een kopie van dit advies. […]
Ik sluit mij echter niet aan bij dit advies, maar ik volg de beslissing van
het agentschap Onroerend Erfgoed.
Bijgevolg keur ik het beheersplan van 10 februari 2021 goed. Met de
goedkeuring van het beheersplan aanvaard ik de lijst van cultuurgoederen
zoals in de bijlage bij het beheersplan zijn opgenomen, uitgezonderd [de vier
kwestieuze objecten]. Deze vier goederen beschouw ik niet als cultuurgoed.
[…].”
3.10.
Op vordering van de verzoekende partij vernietigt de Raad van
State bij arrest nr. 257.257 van 8 september 2023 het in het vorige randnummer
bedoelde ministerieel besluit. In dit arrest wordt het volgende overwogen:
“20. Noch het bestreden besluit, noch enig stuk van het administratief
dossier bevat een beoordeling van de argumentatie in het beroepschrift van
de verzoekende partij […].
Noch het bestreden besluit, noch enig stuk van het administratief
dossier laat begrijpen waarom het advies van de VCOE […] niet is gevolgd.
Het blijkt bijgevolg niet wat de redenen zijn die er de minister – met
de woorden van het bestreden besluit – toe gebracht hebben ‘de beslissing
van het agentschap Onroerend Erfgoed (te volgen)’.”
3.11.1.
Met de bestreden beslissing van 20 oktober 2023 neemt de
minister een nieuwe verwerpingsbeslissing over het beroep van de verzoekende
partij tegen de beslissing van het agentschap.
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-6/15
3.11.2.
De bestreden beslissing is als volgt gemotiveerd:
“De vier [kwestieuze] objecten zijn geen onroerende goederen in
toepassing van artikel 3.47 Burgerlijk Wetboek. Overeenkomstig artikel 3.46
van het Burgerlijk Wetboek is alles wat niet onroerend is, roerend. In uw
beroepschrift houdt u dit niet anders voor. De objecten zijn volgens u
cultuurgoederen in de zin van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013
wat per definitie betekent dat u ze zelf als roerende goederen indeelt.
Om volgende redenen vallen de vier objecten evenwel niet onder de
definitie van het Onroerenderfgoeddecreet. Deze redenen motiveren meteen
waarom ik het advies van de VCOE van 8 april 2021 niet volg en anders
beslis.
Volgens
de
definitie
van
‘cultuurgoederen’
in
het
Onroerenderfgoeddecreet moet het samen voorkomen van de vier objecten
en het monument zorgen voor een bijzondere waarde. Die bijzondere waarde
houdt in dat de objecten door hun aanwezigheid in het monument de waarde
van het onroerend geheel versterken en zo samen een werkelijke of
wezenlijke band hebben. Uit de definitie van ‘monument’ blijkt bovendien
ook expliciet dat de cultuurgoederen een integrerend deel moeten uitmaken
van het monument. Het wegnemen van het cultuurgoed uit het onroerend
goed zou een duidelijk vaststelbare lacune doen ontstaan.
De objecten in kwestie maken geen wezenlijk en integrerend deel (meer)
uit van het monument. Het geheel of een totaalconcept is sinds de
bescherming in de vier gevallen afwezig of verdwenen. Daarnaast is er ook
geen versterking van het onroerend geheel. Integendeel, de afwezigheid van
deze roerende goederen zou de erfgoedwaarde van het beschermde
monument niet in belangrijke mate aantasten
Voor het beeld ‘Heilige Viktor van Marseille’ en het drieluik ‘H. Viktor
van Marseille’ is er geen wezenlijke integratie met het monument om te
kunnen besluiten tot een samen voorkomen met bijzondere waarde.
Het beeld en het drieluik waren op het ogenblik van de bescherming van
de kerk (25 maart 1938) relicten van een verdwenen 17de-eeuws vast
interieurelement (portiekaltaar) en -ensemble (kapel en altaar van de
molenaars). Deze vallen niet meer te herstellen en sinds 1818 ontbreekt
hiervan verder spoor.
Het beeld en het drieluik maakten oorspronkelijk deel uit van een barok
portiekaltaar dat, volgens informatie uit het beheersplan, ondergebracht was
in een gotische kapel van 1524, ingericht door het ambacht van de molenaars
en toegewijd aan de Heilige Victor van Marseille, hun patroonheilige.
Bij het uitbreken van de scheidingsmuur met de naastgelegen kapel van
de H. Barbara in 1818 verdween het molenaarsambacht uit de kapel.
Het barokke portiekaltaar werd dan ook afgebroken, net als de
scheidingsmuur waartegen het geplaatst was.
Op het moment van de bescherming van de kerk maakten beide geen
integrerend deel meer uit van het mo[nu]ment: zij waren toen al relicten van
een verdwenen visueel samenhangend geheel. Dit verlies aan context doet
besluiten dat de hypothetische afwezigheid van deze roerende goederen de
erfgoedwaarde van het monument niet in belangrijke mate zouden aantasten.
Voor het schilderij ‘De Wonderbare Visvangst’ van Peter Paul Rubens is
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-7/15
er geen wezenlijke integratie met het beschermde monument om te kunnen
besluiten tot een samen voorkomen met bijzondere waarde.
Het altaarschilderij was op het ogenblik van de bescherming een relict van
een verdwenen 17de-eeuws vast interieurelement (altaar van de
visverkopers).
Dit schilderij werd door het ambacht van de Visverkopers voor hun altaar
in de Onze-Lieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk besteld bij Rubens en maakte
deel uit van het barokke portiekaltaar van dit ambacht. Het altaar waar het
oorspronkelijk bij hoorde, werd afgebroken in 1811.
Dit verlies aan context doet besluiten dat de hypothetische afwezigheid
van dit roerend goed de erfgoedwaarde van het beschermde monument niet
in belangrijke mate zou aantasten.
Voor het beeld ‘H. Anna en Marie’ is er opnieuw geen wezenlijke
integratie met het monument om te kunnen besluiten tot een samen
voorkomen met bijzondere waarde. Het beeld is een relict van een 18deeeuws altaar dat in 1818 verdween.
Op zich is het beeld een relict van de barokke interieurfase van de kerk,
later ondergebracht in een neogotisch ensemble. De band met de barokke
fase kan niet meer hersteld worden. Ook het neogotisch ensemble werd
verstoord: het beeld staat vandaag op een moderne stenen sokkel.
Dit verlies aan barokke en neogotische context doet besluiten dat de
hypothetische afwezigheid van dit roerend goed de erfgoedwaarde van het
monument niet in belangrijke mate zou aantasten.
Zoals blijkt uit voornoemde motivering per object is uw verwijzing naar
andere ‘gelijkaardige’ dossiers in het beroepschrift niet dienstig:
bovenstaande motivering toont voor de vier in dit beroep betrokken objecten
precies en concreet aan waarom het geen cultuurgoederen zijn gelet op het
voorliggende specifieke dossiers. Andere dossiers kunnen geen motieven
aanreiken die de boven vermelde precieze en concrete motieven weerleggen.
De voornoemde redenen om te besluiten dat de vier objecten niet voldoen
aan de definitie van cultuurgoed uit het Onroerenderfgoeddecreet toont
meteen aan waarom ik het advies van de VCOE niet volg. Het advies van de
VCOE is in essentie net gebaseerd op [de overweging dat] ‘(…) De vier
[kwestieuze] objecten […] bovendien [voldoen] aan de drie criteria van de
definitie uit het Onroerenderfgoeddecreet (…)’. Bijkomend tonen
voornoemde argumenten over de vier objecten net aan dat er geen
waardeversterkende band is tussen de vier objecten en het monument zoals
voorgehouden door de VCOE.”
V. Onderzoek van het enige middel
Standpunt van de partijen
4.1.
Het enige middel is onder meer genomen uit de schending van
artikel 2.1, 21°/1, van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013, van de wet
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-8/15
van 29 juli 1991 ‘betreffende de uitdrukkelijke motivering van de
bestuurshandelingen’ evenals van de materiëlemotiveringsplicht en het
zorgvuldigheids- en het redelijkheidsbeginsel als algemene beginselen van
behoorlijk bestuur.
4.2.
In het eerste middelonderdeel zet de verzoekende partij uiteen
dat zij op onderbouwde wijze heeft gesteld dat de vier kwestieuze
objectenonroerend door bestemming te beschouwen zijn. De bestreden beslissing
motiveert
niet
afdoende waarom
deze objecten
niet
onroerend
door
wilsbestemming en/of ornamentele bestemming zouden zijn.
4.3.
In het tweede middelonderdeel voert de verzoekende partij aan
dat in de bestreden beslissing geen enkel afdoend motief is opgegeven voor de
weigering tot opname van de vier kwestieuze objecten als tot de kerk behorende
cultuurgoederen. De redenering die in de bestreden beslissing wordt gevolgd, komt
erop neer dat deze objecten destijds in de kerk aangebracht zijn bij een specifiek
altaar dat in de loop der jaren is verdwenen, waardoor ze thans geen binding meer
zouden hebben met de kerk. Deze redenering gaat uit van een veel te enge en
bijgevolg onwettige interpretatie van het begrip cultuurgoederen. Het advies van
de VCOE is door de minister genegeerd.
5.1.
In haar memorie van antwoord stelt de verwerende partij, wat het
eerste middelonderdeel betreft, dat de verzoekende partij is uitgegaan van het
roerend karakter van de vier kwestieuze objecten daar ze deze als cultuurgoederen
wil laten beschermen. De VCOE stelt nergens uitdrukkelijk dat de vier goederen
onroerend zijn. Enkel wordt – zonder toelichting – opgemerkt dat er sprake zou
zijn van roerende goederen die als “onroerend door ornamentele- en/of
wilsbestemming” en met een “economische bestemming” worden beschouwd.
Indien dit het geval was geweest, dan diende helemaal niet te worden onderzocht
of er sprake was van cultuurgoederen of niet. In dat geval zaten de goederen
begrepen in de bescherming als monument van de kerk, als erfgoedelementen. Wat
de bestreden beslissing betreft, kan er volgens de verwerende partij dan ook
geenszins sprake zijn van een verstrengde motiveringsplicht over het roerend of
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-9/15
onroerend karakter van de vier objecten.
5.2.
Wat
het
tweede
middelonderdeel
betreft,
stelt
de
verwerende partij dat de vraag of een object een cultuurgoed is steeds moet worden
beoordeeld op basis van de feitelijke situatie op het moment van de bescherming.
Dat moment is het referentiepunt waarop het in concreto onderzoek moet gebeuren.
Uit de overwegingen van de bestreden beslissing blijkt dat de verwerende partij
per object vaststelt dat er geen wezenlijke integratie (meer) is met het monument
om te kunnen besluiten tot een samen voorkomen met bijzondere waarde.
Als referentiepunt geldt de bescherming. Het geheel of een totaalconcept is volgens
de beslissing sinds de bescherming in de vier gevallen afwezig of verdwenen.
Daarnaast is er ook geen versterking van het onroerend geheel. De afwezigheid van
de roerende goederen zou de erfgoedwaarde van het beschermde monument niet in
belangrijke mate aantasten. Dit wordt niet door de verzoekende partij, noch door
de VCOE weerlegd.
De verwerende partij benadrukt dat de overwegingen in het
advies van de VCOE heel algemeen zijn en in se weinig op concrete feiten en
onderzoek zijn gebaseerd. Uit de bestreden beslissing blijkt dat de vier roerende
goederen geen wezenlijk en integrerend deel (meer) uitmaken van het monument
en dus niet kunnen besluiten tot een samen voorkomen met bijzondere waarde.
Dit wordt per roerend goed in concreto aangetoond en vervolgens wordt besloten
dat het geheel of een totaalconcept reeds op het ogenblik van de bescherming in de
vier gevallen afwezig of verdwenen was. De bescherming dateert van
25 maart 1938. Het geheel of het totaalconcept was niet alleen niet meer aanwezig
op het moment van de bescherming, het was zelfs al lang verdwenen op het
moment van de bescherming.
De verwerende partij vervolgt dat het niet aan de Raad van State
is om haar beoordeling over te doen of een eigen beoordeling te doen van de vraag
of de vier roerende goederen voldoen aan de definitie van cultuurgoederen.
De cultuurgoederen van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal te
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-10/15
Antwerpen en de Sint-Romboutskathedraal te Mechelen betreffen geenszins
zonder meer vergelijkbare gevallen.
In haar laatste memorie herhaalt de verwerende partij dat de
bestreden beslissing deugdelijk gemotiveerd is. Er wordt immers vastgesteld dat er
geen wezenlijke integratie meer is met het monument om te kunnen besluiten tot
een samen voorkomen met bijzondere waarde, waarbij de bescherming als
referentiepunt geldt.
Beoordeling
De
formelemotiveringsverplichting
strekt
ertoe
de
rechtszoekende een zodanig inzicht te verschaffen in de motieven van de beslissing
dat hij in staat is nuttig, met kennis van zaken, voor zijn rechten op te komen.
De materiëlemotiveringsplicht houdt in dat de bestreden
beslissing moet worden gedragen door rechtens verantwoorde motieven die
kunnen blijken, hetzij uit de beslissing zelf, hetzij uit de stukken van het dossier.
Het zorgvuldigheidsbeginsel houdt onder meer in dat de overheid
haar besluiten op een zorgvuldige wijze moet voorbereiden door de relevante
gegevens en de op het spel staande belangen te inventariseren en deze gegevens en
belangen tegen elkaar af te wegen in het licht van het doel van het besluit.
Uit het feit dat de minister een gespecialiseerde adviesinstantie –
te weten de VCOE – heeft geconsulteerd, volgde voor hem de verplichting om
afdoende te laten begrijpen waarom het advies van die instantie niet gevolgd is.
Wat het eerste middelonderdeel betreft, moet het zo worden
begrepen dat de verzoekende partij in haar beroepschrift als argument heeft
aangevoerd dat bij het nemen van het beschermingsbesluit van 25 maart 1938 de
wettelijke beschermingsgrond voor de vier kwestieuze objecten “onroerend door
wilsbestemming” was. In zijn uitspraak over het beroep diende de minister wel
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-11/15
degelijk op het laatstgenoemde argument in te gaan.
Er dient evenwel te worden vastgesteld dat de bestreden
beslissing zich beperkt tot de loutere affirmatie dat de objecten geen onroerende
goederen zijn en een verwijzing naar de omstandigheid dat de verzoekende partij
daarnaast heeft aangevoerd dat de vier kwestieuze objecten – per definitie roerende
– “cultuurgoederen” in de zin van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013
zijn. Noch deze affirmatie, noch deze verwijzing kan worden beschouwd als een
afdoende motivering ter weerlegging van het laatstgenoemde argument.
Wat het tweede middelonderdeel betreft, moet worden
vastgesteld dat artikel 2.1, 21°/1 en 38°, van het Onroerenderfgoeddecreet van
12 juli 2013 volgende definities bevat:
“21°/1 - cultuurgoederen: roerende goederen die omwille van hun
erfgoedwaarde van algemeen belang zijn, waarvan het samen voorkomen
met het gebouw een bijzondere waarde heeft en die ofwel ontworpen zijn
voor of vervaardigd met het beschermd goed ofwel gerelateerd zijn aan de
functie van het beschermd goed en waarvoor historische verbondenheid met
het beschermd goed aangetoond kan worden.
[…]
38° - monument: een onroerend goed, werk van de mens of van de natuur
of van beide samen, met inbegrip van de cultuurgoederen die er integrerend
deel van uitmaken, inzonderheid de bijhorende uitrusting en de decoratieve
elementen van algemeen belang wegens de erfgoedwaarde(n).”
In de Memorie van Toelichting bij het ontwerp van decreet dat
het Onroerenderfgoeddecreet is geworden, is uitdrukkelijk gesteld dat het begrip
‘cultuurgoederen’ een ruime interpretatie moet krijgen:
“[Bij de bescherming van een onroerend goed kunnen] ook
cultuurgoederen mee beschermd worden. Dit begrip moet een ruime
interpretatie krijgen. Daar staat tegenover dat enkel cultuurgoederen die
werkelijk integrerend onderdeel uitmaken van een monument in een
beschermingsbesluit zullen opgenomen worden. Er zal dus steeds een
beoordeling in concreto moeten plaatsvinden. Niet alle waardevolle
voorwerpen aanwezig in een monument maken er immers integrerend deel
van uit. Het lijkt vanzelfsprekend dat tussen de cultuurgoederen en het
monument een ‘werkelijke band’ moet bestaan. Deze werkelijke band tussen
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-12/15
cultuurgoed en onroerend goed geldt in de volgende gevallen:
a) totaalconcept:
– de cultuurgoederen zijn samen ontworpen/vervaardigd met en voor het
gebouw, zij maken deel uit van het totaalconcept, bijvoorbeeld:
artnouveauwoning met volledig intact bewaard interieur ontworpen door de
architect, of: het gebouw is specifiek ontworpen voor de zich erin bevindende
cultuurgoederen, zoals een huismuseum. Het totaalconcept is aantoonbaar
aan de hand van bronnenmateriaal;
b) cultuurgoederen met intrinsieke erfgoedwaarde én verbondenheid
onroerend goed:
– het cultuurgoed is omwille van zijn artistieke, wetenschappelijke,
historische, volkskundige, industrieel-archeologische of andere sociaalculturele waarde van algemeen belang én zijn historische verbondenheid met
het gebouw kan aangetoond worden aan de hand van bronnenmateriaal
(archiefstuk aankoop, fotomateriaal, historische beschrijvingen interieur
enzovoort), bijvoorbeeld: schilderij van onmiddellijke omgeving onroerend
goed, specifiek op vraag van eigenaar en voor het onroerend goed
vervaardigd, het schilderij an sich beschikt eveneens over intrinsieke waarde;
– het cultuurgoed is gerelateerd aan de functie van het gebouw, het
cultuurgoed is omwille van zijn artistieke, wetenschappelijke, historische,
volkskundige, industrieel- archeologische of andere sociaal-culturele waarde
van algemeen belang én zijn historische verbondenheid met het gebouw kan
aangetoond worden aan de hand van bronnenmateriaal (archiefstuk aankoop,
fotomateriaal, historische beschrijvingen enzovoort), bijvoorbeeld: oude
motoren, machines, die onderdeel uitmaken van een industrieelarcheologisch goed;” (Parl. St. Vl. Parl. 2012-2013, nr. 1901/1, 20).
Het blijkt dat het “samen voorkomen” met “een bijzondere
waarde” in artikel 2.1, 21°/1, van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013
begrepen moet worden als de “werkelijke band” waarvan sprake is in de hiervoor
geciteerde parlementaire voorbereiding.
In het beroepsschrift van de verzoekende partij is in detail
toegelicht dat de vier kwestieuze objecten “cultuurgoederen” in de zin van het
Onroerenderfgoeddecreet zijn omdat er sprake is van een waardeversterkende band
tussen deze objecten en de erfgoedwaarde van de beschermde kerk, ze alle vier
specifiek vervaardigd werden voor de kerk en ze er historisch mee verbonden zijn.
De VCOE is deze redenering integraal bijgevallen.
Bovendien is in het beroepsschrift uitdrukkelijk de vergelijking
gemaakt met cultuurgoederen van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal te Antwerpen
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-13/15
en de Sint-Romboutskathedraal te Mechelen, waaruit is afgeleid dat het agentschap
een tegenstrijdige houding aanneemt.
Over de laatstgenoemde vergelijking beperkt de bestreden
beslissing zich tot de bewering dat andere dossiers geen argumenten kunnen
opleveren daar er “precieze en concrete” motieven zijn om de vier kwestieuze
objecten niet als cultuurgoederen te beschouwen.
In de bestreden beslissing wordt het beroep van de verzoekende
partij voornamelijk – zo niet uitsluitend – afgewezen omdat er geen sprake zou zijn
van “samen voorkomen” met “bijzondere waarde” daar de vier kwestieuze
objecten in het begin van de 19de eeuw verwijderd zijn uit de (portiek)altaren
waartoe ze oorspronkelijk behoorden, wat tot een verlies aan context zou hebben
geleid. Dat dit contextverlies voldoende zou zijn om te besluiten dat er geen – met
de woorden van de hiervoor geciteerde parlementaire voorbereiding – “werkelijke
band” zou bestaan tussen, enerzijds, de vier kwestieuze objecten en, anderzijds, de
in 1938 beschermde kerk, waarvoor ze specifiek vervaardigd zijn, wordt niet
afdoende aannemelijk gemaakt.
Noch uit de bestreden beslissing, noch uit enig stuk van het
administratief dossier blijkt een afdoende weerlegging van de – door de VCOE
bijgevallen – grieven van de verzoekende partij.
Het middel is in de aangegeven mate gegrond.
BESLISSING
- De Raad van State vernietigt het besluit van de Vlaamse minister van
Financiën en Begroting, Wonen en Onroerend Erfgoed van 20 oktober 2023
houdende verwerping van het beroep van de stad Mechelen tegen de beslissing
van 10 februari 2021 van het agentschap Onroerend Erfgoed tot gedeeltelijke
afkeuring van de lijst van cultuurgoederen in het beheersplan voor de OnzeLieve-Vrouw-over-de-Dijlekerk te Mechelen.
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-14/15
- De verwerende partij wordt verwezen in de kosten van het beroep tot
nietigverklaring, begroot op een rolrecht van 200 euro, een bijdrage van
24 euro, en een rechtsplegingsvergoeding van 770 euro, die verschuldigd is
aan de verzoekende partij.
Dit arrest is uitgesproken te Brussel, op twaalf mei tweeduizend zesentwintig, door
de Raad van State, Xe kamer, samengesteld uit:
Jan Clement,
kamervoorzitter,
Stephan De Taeye,
staatsraad,
Patricia De Somere,
staatsraad,
bijgestaan door
Silvan De Clercq,
griffier.
De griffier
De voorzitter
Silvan De Clercq
Jan Clement
ECLI:BE:RVSCE:2026:ARR.266.660
X-18.658-15/15
