Conseil d'État de Belgique — Raad van State — ECLI:BE:RVSCE:2015:ARR.232.632 (2015-10-20)
Samenvatting (NL) :
Arrest nr 232.632 van 20 oktober 2015 Ruimtelijke ordening, stedenbouw,
leefmilieu en aanverwante aangelegenheden - Monumenten en Landschappen
Beslissing : Verwerping Samenvoeging
--- TEXTE INTÉGRAL DE L'ARRÊT ---
RAAD VAN STATE, AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK
Xe KAMER
ARREST
nr. 232.632 van 20 oktober 2015
in de zaken A. 210.844/X-15.623 (I)
213.644/X-15.938 (II).
In zake :
Mira MOLENAAR
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaat Wim Mertens
kantoor houdend te 3580 Beringen
Paalsesteenweg 81
bij wie woonplaats wordt gekozen
tegen :
het VLAAMSE GEWEST
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaat Olivier Onghena
kantoor houdend te 2000 Antwerpen
Amerikalei 79
bij wie woonplaats wordt gekozen
-------------------------------------------------------------------------------------------------I. Voorwerp van het beroep
Het beroep, ingesteld op 22 november 2013, strekt tot de
nietigverklaring van het besluit van de Vlaamse minister van Bestuurszaken,
Binnenlands Bestuur, Inburgering, Toerisme en Vlaamse Rand van 13 september
2013 houdende vaststelling van een ontwerp van lijst van als monument te
beschermen villa Van den Akker te Neerpelt (Sint-Huibrechts-Lille) (zaak sub I).
Het beroep, ingesteld op 11 september 2014, strekt tot de
nietigverklaring van het besluit van de Vlaamse minister van Bestuurszaken,
Binnenlands Bestuur, Inburgering, Toerisme en Vlaamse Rand van 10 juli 2014
tot bescherming als monument van villa Van den Akker in Neerpelt (SintHuibrechts-Lille) (zaak sub II).
X-15.623-15.938-1/23
II. Verloop van de rechtspleging
De verwerende partij heeft in beide zaken een memorie van
antwoord ingediend en de verzoekende partij heeft in beide zaken een memorie
van wederantwoord ingediend.
Eerste auditeur-afdelingshoofd Ann Van Mingeroet heeft in
beide zaken een verslag opgesteld.
De verzoekende partij heeft in beide zaken een verzoek tot
voortzetting van het geding en een laatste memorie ingediend. De verwerende
partij heeft in beide zaken een laatste memorie ingediend.
De partijen zijn opgeroepen voor de terechtzitting, die heeft
plaatsgevonden op 18 september 2015.
Staatsraad Pierre Lefranc heeft in beide zaken verslag
uitgebracht.
Advocaat Pieter De Wit, die in beide zaken loco advocaat Wim
Mertens verschijnt voor de verzoekende partij, en advocaat Aline Heyrman, die
in beide zaken loco advocaat Olivier Onghena verschijnt voor de verwerende
partij, zijn gehoord.
Eerste auditeur-afdelingshoofd Ann Van Mingeroet heeft in
beide zaken een met dit arrest eensluidend advies gegeven.
Er is toepassing gemaakt van de bepalingen op het gebruik der
talen, vervat in titel VI, hoofdstuk II, van de wetten op de Raad van State,
gecoördineerd op 12 januari 1973.
X-15.623-15.938-2/23
III. Feiten
Verzoekster is eigenares van een pand, villa Van den Akker,
gelegen aan de Kanaalstraat 24 te Sint-Huibrechts-Lille en dit sinds augustus
2007.
Bij schrijven van 4 oktober 2012 vraagt het agentschap
Onroerend Erfgoed aan verzoekster de toelating om een interieurbezoek te mogen
houden in de voormelde villa in het kader van een nieuw onderzoek naar de
bescherming ervan:
“In 2008 werd uw woning, Kanaalstraat 24 in Sint-Huibrechts-Lille,
voorlopig beschermd als monument. Ten gevolge van een administratieve
fout volgde er uiteindelijk geen definitieve bescherming.
De bescherming van deze voormalige teutenwoning wordt nu opnieuw
onderzocht […].
Bij een bescherming als monument hoort normaal gezien ook een
interieurbezoek, om vast te stellen of er nog historisch interieur aanwezig
is. […]
Wenst u geen interieurbezoek in het kader van de bescherming, dan zou
ik u willen vragen dit officieel te laten weten, per brief of via mail. […].”
Bij schrijven van 17 oktober 2012 laat verzoekster weten dat zij
geen interieurbezoek wenst. Ze merkt tevens op “dat het weinig zin zal hebben
immers toen wij de woning hebben gekocht hebben wij alles gemoderniseerd”.
Op 1 maart 2013 wordt een motiveringsnota opgesteld met
betrekking tot de villa van verzoekster.
Hieruit blijkt dat het beschermingsvoorstel voortvloeit uit een
geografisch thematische selectie rond teutenwoningen en andere representatieve
gebouwen in het dorp die verwijzen naar nijverheden uit het verleden.
Het deeldossier Kanaalstraat 24 omvat een historisch overzicht,
de beschrijving van het huidig voorkomen, de bouwfysische evaluatie, de
ruimtelijke context, de juridische toestand en de evaluatie van waarden,
X-15.623-15.938-3/23
afbakening, criteria en beheersdoelstellingen, waarna het gemotiveerd advies
gegeven wordt.
Bij ministerieel besluit van 13 september 2013 wordt villa Van
den Akker voorlopig beschermd. Dit is het bestreden besluit in de zaak sub I.
Dit besluit wordt aan verzoekster betekend met een
aangetekende
brief
van
26
september
Een
kopie
van
het
beschermingsdossier wordt als bijlage mee verzonden.
Verzoekster dient via haar raadsman op 25 oktober 2013 een
bezwaarschrift in. De volgende rubrieken worden daarin aangevoerd:
-
De beschreven toestand stemt niet overeen met de werkelijke toestand van
het pand
-
Het pand heeft geen uitstaans met de gehele “teutenhistorie”
-
Het staat niet vast dat Gustaaf Fierens kan worden beschouwd als de
architect van het pand
-
Het criterium “gaafheid” wordt niet onderzocht
-
De criteria “authenticiteit” en “contextwaarde” worden onzorgvuldig
beoordeeld
-
De bescherming kadert niet binnen het algemeen belang
-
De opgegeven motieven voor de historische waarde volstaan niet
-
De opgegeven motieven voor de sociaal-culturele waarde volstaan niet
Met verwijzing naar het bezwaarschrift van verzoekster, waarin
onder meer wordt aangevoerd dat “het onbegrijpelijk is dat het Agentschap nog
steeds
uitgaat
van
dezelfde
feitelijke
toestand
als
bij
de
eerdere
beschermingspoging in 2008”, vraagt Onroerend Erfgoed bij schrijven van
31 oktober 2013 aan de raadsman van verzoekster om er bij zijn cliënte op aan te
dringen een interieurbezoek toe te staan.
Dit schrijven blijft zonder gevolg.
X-15.623-15.938-4/23
Op 11 april 2014 wordt een verslag “Behandeling van de
uitgebrachte adviezen en ingediende bezwaren” opgemaakt door het agentschap
Onroerend Erfgoed waarin de bezwaren van verzoekster worden besproken.
Op 24 april 2014 brengt de Koninklijke Commissie voor
Monumenten en Landschappen (hierna: KCML) een gunstig advies uit.
Bij ministerieel besluit van 10 juli 2014 wordt villa Van den
Akker definitief beschermd. Dit is het bestreden besluit in de zaak sub II.
Het algemeen belang dat de bescherming verantwoordt, wordt
daarin als volgt gemotiveerd:
“Art. 2. Het algemeen belang dat de bescherming verantwoordt, wordt
door het gezamenlijk voorkomen en de onderlinge samenhang van de
volgende intrinsieke waarden gemotiveerd:
historische, in casu architectuurhistorische waarde:
De villa Van den Akker werd in 1919 opgetrokken door houthandelaar
Piet Van den Akker, die gehuwd was met Jeanette Klok, afstammelinge uit
een vooraanstaande Lilse teutenfamilie. De villa, een realisatie van de
Antwerpse architect Gustaaf De Coster-Fierens met interieurdecoratie door
Pierre-Jacques Gilis, is met haar fraai uitgewerkte eclectische vormgeving
en somptueus gedecoreerde interieur een gesofisticeerde en zeldzame uiting
van eerder stedelijke bouwkunst in eertijds overwegend landelijke regio.
De rijkelijke zandstenen versiering van deze grootschalige, vrijstaande
bakstenen villa, de dubbelhuisopstand, het middenrisaliet met
puntgevelvormige bekroning, de erker met bekronend balkon, de decoraties
in dambordpatroon en de monumentale dakpartij met belvedère verlenen
het goed bewaarde pand een majestueuze uitstraling.
Drie representatieve vertrekken op de benedenverdieping werden in het
bijzonder rijk vormgegeven en onderstrepen mee het monumentale karakter
van het pand: een (rook)salon aan straatzijde met neorococo stucplafond en
dito schouw, een aansluitende eetkamer in het midden met centraal
stucwerk met neorenaissancemotieven, houtimitatieschildering en stillevens
op het plafond, refererend aan de functie van de ruimte, en aan tuinzijde een
winterkamer met muurschilderingen (landschappen met onder meer
fazanten en bloemen) en beschilderd neorococo stucplafond met
wolkenlucht en vogels in de vlucht. Ook de centrale gang behoudt
grotendeels de originele aankleding met een onderaan van imitatievoegen
voorziene hoge lambrisering, ritmerende bepleisterde en beschilderde
pilasters waarvan het kapiteel met ramskoppen is versierd,
neoclassicistische omlijstingen van deuren en behouden stucplafond.
De Coster-Fierens en Gilis, beiden uit Antwerpen, brachten met dit pand
de kosmopolitische luxe en verfijnde vormgeving uit de metropool naar het
X-15.623-15.938-5/23
landelijke noorden van Limburg, waardoor de villa of ‘meesterwoning’ een
uitzonderlijke plaats inneemt binnen het architecturale patrimonium van de
streek, van een niveau dat in de omgeving zelden wordt bereikt.
Sociaal-culturele waarde:
De ruime, vrijstaande villa, zeer luxueus uitgewerkt en van bij de bouw
voorzien van alle toen moderne comfort, getuigt van het succes van haar
bouwheer, Piet Van den Akker, eigenaar van een houtzagerij die voor de
Eerste Wereldoorlog tussen de 90 en de 100 mensen te werk stelde in SintHuibrechts-Lille.
De woning was van ver zichtbaar in het dorp en stond bekend als ‘het
kasteeltje’.
Het contrast ervan met de omgevende landelijke bebouwing is vergelijkbaar
met de burgerwoningen die de teuten in de 19de eeuw lieten optrekken en
die lange tijd het uitzicht van de regio bepaalden.
De ondernemersgeest van de bouwheer, die voor houtexploitatie naar
Frankrijk en zelfs naar Tsjecho - Slovakije ging, is daarenboven zeker
verwant aan de ‘spirit’ die ook de teuten in Noordelijk Limburg moet
gekenmerkt hebben.”
IV. Samenhang
De
zaken
A. 210.844/X-15.623
en
A. 213.644/X-15.938
worden wegens samenhang gevoegd.
V. Onderzoek van de middelen in de zaak sub II
A. Eerste middel
Standpunt van de partijen
Verzoekster leidt een eerste middel af uit de schending van
artikel 2, 2°, van het decreet van 3 maart 1976 ‘tot bescherming van monumenten
en stads- en dorpgezichten’ (hierna: het monumentendecreet), van de artikelen 2
en 3 van de wet van 29 juli 1991 ‘betreffende de uitdrukkelijke motivering van de
bestuurshandelingen’ (hierna: de motiveringswet), alsook uit een schending van
het zorgvuldigheidsbeginsel.
In een eerste onderdeel van het middel voert verzoekster aan dat
het bestreden besluit zich voor de bescherming van het pand baseert op een
X-15.623-15.938-6/23
feitelijke beschrijving die inmiddels volstrekt achterhaald is. Meer bepaald stelt
zij dat het besluit voorbijgaat aan het gegeven dat de woning in 2007-2008 een
gigantische facelift ondergaan heeft. Verzoekster geeft in haar verzoekschrift een
opsomming van de werken die in de bedoelde periode aan het pand werden
uitgevoerd. Hoewel deze werken een enorme invloed hebben gehad op de
inrichting en het voorkomen van het pand, werden ze niet betrokken in het
onderzoek naar de al dan niet beschermingswaardigheid ervan. Bovendien baseert
het bestreden besluit zich grotendeels op het interieur van het pand, terwijl het
ganse interieur werd gemoderniseerd en het grootste deel van de in het dossier
opgenomen originele interieurelementen is verdwenen. In dit verband wijst
verzoekster op het bezwaar dat zij heeft ingediend bij het agentschap Onroerend
Erfgoed “waarop [de] Raad de renovatiewerken de visu kan vaststellen” alsook
op de fotoreportage die zij als stuk bijbrengt in de huidige procedure. Verzoekster
voert aan dat de verwerende partij nochtans van alle doorgevoerde werken op de
hoogte werd gesteld tijdens de vorige procedure voor de Raad van State in
verband met de eerdere voorlopige bescherming. In het administratief dossier
wordt wel erkend dat de woning “sterk werd gerenoveerd”, maar wordt tegelijk
aangenomen dat er nog voldoende oorspronkelijke elementen ter bescherming
resten. Dit wordt door verzoekster betwist. Nagenoeg de ganse inrichting werd
vernieuwd, en de bescherming wordt slechts gebaseerd op “een beschilderd doek,
enkele schouwen, stucplafonds[…] en lambriseringen en een ingebouwde kast”.
Volgens verzoekster is het ook tekenend voor het dossier dat de inventarisatie
zich steunt op een fotoreportage die de vastgoedmakelaar van verzoekster
gepubliceerd heeft op zijn website. Verzoekster stelt zich de vraag hoe
verwerende partij kan beweren dat zij het dossier grondig heeft voorbereid terwijl
het pand in de afgelopen 5 jaar niet werd bezocht. De actuele inrichting heeft
geen uitstaans meer met de waarden die het beschermingsbesluit de woning
toedicht.
In een tweede middelonderdeel betwist verzoekster dat het pand
enig uitstaans zou hebben met de “teutenhistorie” terwijl dit gegeven de premisse
vormt om het pand van verzoekster te beschermen.
X-15.623-15.938-7/23
In een derde onderdeel voert verzoekster aan dat er geen
zorgvuldige afweging heeft plaatsgevonden van alle belangen, vermits het
criterium “gaafheid” niet in de beoordeling werd betrokken. Verzoekster wijst
erop dat naast de decretale criteria van artikel 2, 2°, van het monumentendecreet
de beoordeling zich ook baseert op criteria als de zeldzaamheid, de gaafheid, de
authenticiteit, de representativiteit, de ensemblewaarde en de contextwaarde.
Volgens verzoekster zou een beoordeling op grond van het criterium “gaafheid”
negatief uitvallen, aangezien het pand niet meer gaaf is en helemaal niet meer
vergelijkbaar is met het pand zoals het bestond in 1920.
In het vierde middelonderdeel ten slotte betwist verzoekster dat
de criteria “authenticiteit” en “contextwaarde” zorgvuldig beoordeeld zouden
geweest zijn. Met betrekking tot het criterium “authenticiteit” voert verzoekster
aan dat de motieven van het agentschap “geen steek houden”. Op basis van dit
criterium moet het al dan niet authentieke karakter worden beoordeeld en moet
derhalve enkel een vergelijking gemaakt worden tussen de historische en de
actuele toestand. Dit criterium werd volledig foutief beoordeeld door te stellen
dat de woning sterk gerenoveerd werd en er toch nog voldoende elementen
overblijven om de bescherming op te schragen. Aldus beoordeelt het agentschap
enkel of de toestand na de renovatiewerken nog steeds als beschermingswaardig
overkomt, doch spreekt zich niet uit over de authenticiteit. Volgens verzoekster is
er door de renovatiewerken sprake van “een heel ander pand”. In verband met de
“contextwaarde” stelt verzoekster dat zij niet goed inziet op welke wijze er nog
sprake is van een groen en verspreid bebouwd karakter. Het pand is gelegen te
midden van een residentiële woonomgeving. Ter ondersteuning van haar stelling
brengt verzoekster enkele foto’s bij. Verzoekster concludeert dat het bestreden
besluit op “foutieve presumpties” is gestoeld en duidelijk niet met de vereiste
zorgvuldigheid is tot stand gekomen.
Voorafgaand merkt de verwerende partij op dat de middelen
een exacte kopie zijn van de bezwaren die verzoekster heeft uitgebracht in het
kader van de procedure tegen de voorlopige bescherming. Zij wijst erop dat deze
bezwaren weerlegd werden en dat verzoekster deze weerlegging niet betrekt bij
X-15.623-15.938-8/23
het middel, zodat zij in haar memorie van antwoord in grote lijnen deze door
verzoekster gekende argumenten herneemt.
De verwerende partij betwist dat de bescherming grotendeels of
exclusief het interieur zou betreffen, alsook dat het onderzoek louter gebaseerd
zou zijn op gedateerde informatie, zoals aangevoerd in het eerste onderdeel. De
verwerende partij verwijst naar de motiveringsnota, waaruit blijkt dat wel
rekening werd gehouden met de wijzigingen die verzoekster aangeeft. Bovendien
zorgt het uitvoeren van bepaalde renovaties er niet meteen voor dat de woning
niet meer in aanmerking zou kunnen komen voor bescherming. De verwerende
partij acht het “wraakroepend” dat verzoekster aanvoert dat het dossier niet
grondig voorbereid is, terwijl zij geen medewerking heeft willen verlenen aan een
plaatsbezoek. De verwerende partij geeft aan dat zij zich voor de actuele toestand
van het pand mede gebaseerd heeft op een fotoreportage bij een recent zoekertje
op de site van het vastgoedkantoor naar aanleiding van de verkoop van de villa.
De verwerende partij merkt op dat de authentieke elementen van het pand daarbij
uitgespeeld worden als verkoopsargument.
De verwerende partij benadrukt dat de link met de teuten die
door verzoekster in het tweede onderdeel wordt betwist niet exclusief de
aanleiding is tot de bescherming, doch dat er wel degelijk een interessant verband
te ontwaren is. Deze link is één van de vele gronden tot bescherming en werd ook
expliciet aangegeven in het bestreden besluit. Voor het overige dicht de
verzoekende partij te veel waarde toe aan de teutenhistorie, alsof de verwerende
partij dit als doorslaggevend argument gebruikt zou hebben om te besluiten tot de
bescherming. De motiveringsnota stelde al dat de selectie waaruit het
beschermingsbesluit voortvloeit ook “andere representatieve gebouwen in het
dorp die verwijzen naar nijverheden uit het verleden” beoogt.
Aangaande het derde onderdeel stelt de verwerende partij dat
het criterium “gaafheid” niet begrepen is in het monumentendecreet, maar
voortvloeit uit een administratieve praktijk en aldus onderhevig is aan
verandering. Er is dan ook geen noodzaak om de woning aan het criterium
X-15.623-15.938-9/23
“gaafheid” te toetsen. De verwerende partij betwist ook dat een beoordeling op
basis van dit criterium negatief zou uitvallen.
De verwerende partij stelt dat ze wel degelijk op weloverwogen
gronden heeft geoordeeld dat de woning nog voldoende authentiek is, zoals
betwist in het vierde onderdeel, ondanks de uitgevoerde werkzaamheden. Ze
heeft in die zin dan ook geen foutieve beoordeling gemaakt. Met betrekking tot
de “contextwaarde” stelt de verwerende partij dat het gaat om een residentiële
omgeving. Ze verwijst naar luchtfoto’s van de Kanaalstraat om te benadrukken
dat dit criterium correct en zorgvuldig beoordeeld werd.
In de memorie van wederantwoord stelt verzoekster aangaande
het eerste onderdeel dat de verwerende partij nalaat de motieven aan te duiden
waaruit blijkt dat rekening werd gehouden met de renovatiewerken. De
verwerende partij dient zelf het nodige onderzoek te doen naar de
interieurwaarden indien zij een pand om deze reden wenst te beschermen. Zij kan
zich daarbij niet baseren op enkele foto’s op de website van een
vastgoedmakelaar, die overigens ook niet meer overeenstemmen met de feitelijke
toestand van het interieur op het moment van het bestreden besluit. De
verwerende partij duidt in haar memorie van antwoord evenmin aan welke
resterende elementen de bescherming nog zouden verantwoorden. De door
verzoekster in haar verzoekschrift opgesomde werken en de gevoegde
fotoreportage worden door de verwerende partij overigens ook niet betwist.
Met betrekking tot het tweede onderdeel merkt verzoekster op
dat de verwerende partij niet betwist dat het pand niet aangezien kan worden voor
een teutenwoning.
In zoverre de verwerende partij in verband met het derde
onderdeel stelt dat het criterium “gaafheid” slechts voortvloeit uit een
administratieve praktijk, merkt verzoekster op dat de verwerende partij dit
consequent dient door te trekken in al haar dossiers, en zij niet naar eigen
X-15.623-15.938-10/23
goeddunken bepaalde criteria kan weglaten. Een vaste praktijk dient op straffe
van schending van het gelijkheidsbeginsel in elk dossier te worden aangehouden.
Verzoekster betwist dat rekeninghoudend met de doorgevoerde
werken er in casu nog sprake is van authenticiteit. Wat betreft de contextwaarde
stelt verzoekster dat de luchtfoto’s van de verwerende partij juist een bevestiging
vormen van haar thesis dat er geen sprake is van een groen en verspreid bebouwd
karakter.
Beoordeling
Wanneer de overheid een monument van algemeen belang
beschermt, moet zij, om te voldoen aan artikel 3 van de motiveringswet, in het
besluit zelf de juridische en feitelijke overwegingen vermelden waarop het is
gesteund.
Overeenkomstig de motiveringswet moet dan ook in een besluit
tot definitieve bescherming van een monument worden uiteengezet om welke
redenen van artistieke, wetenschappelijke, historische, volkskundige, industrieelarcheologische of andere sociaal-culturele aard, de bescherming als monument in
concreto van algemeen belang is.
Als annulatierechter is de Raad van State belast met een
wettigheidstoezicht. Het komt hem daarbij niet toe het feitenonderzoek in de
behandelde zaak over te doen en in de plaats van het bestuur te appreciëren of een
goed wel als monument beschermenswaardig is. De Raad van State mag in het
kader van het voormelde toezicht echter wel nagaan of de administratieve
overheid rechtmatig tot haar voorstelling van de feiten is kunnen komen.
Uit het beschermingsdossier blijkt dat de stelling van
verzoekster dat geen rekening werd gehouden met de “facelift” die het pand in de
periode 2007-2008 heeft ondergaan, niet gevolgd kan worden.
X-15.623-15.938-11/23
Zo wordt in de motiveringsnota van 1 maart 2013 onder
“Historisch overzicht” vermeld dat de woning “[s]inds 2007 […] in bezit [is] van
de huidige eigenaar, die vanaf 2007 renovatiewerken liet uitvoeren aan exterieur
en interieur”. Onder de evaluatie van de criteria “Herkenbaarheid en
authenticiteit” wordt geciteerd uit het bezwaarschrift dat verzoekster had
ingediend naar aanleiding van de eerste voorlopige bescherming in 2008, waarin
dezelfde renovatiewerken werden aangevoerd die thans ook in het verzoekschrift
worden aangehaald. Dienaangaande stelt de motiveringsnota het volgende:
“Zoals hoger aangehaald werd de woning recent sterk gerenoveerd. Het
bezwaarschrift van de eigenaars, ingediend ten tijden van de eerste
voorlopige bescherming in 2008 vermeldt hierover onder meer het
volgende:
[…]
De woning staat op het ogenblik van dit beschermingsvoorstel te koop.
Een plaatsbezoek werd niet toegestaan. Op de website van het
immobiliënkantoor is een vrij uitgebreide fotoreportage te zien van het
interieur, samen met een beschrijving die de aanwezigheid van authentieke
interieurelementen bevestigt […]. Vergelijking met interieurfoto’s genomen
ten tijde[…] van de eerste voorlopige bescherming in 2008 toont aan dat
enkele binnenvloeren (terazzovloer in de gang, parketvloeren in de salons)
vervangen werden door een zwarte (natuurstenen?) tegelvloer of een brede
plankenvloer. Het houtwerk in het interieur werd overschilderd in een veel
hardere kleurstelling dan wat te zien was in 2008. De woning werd
aangepast aan moderne comforteisen, een nieuwe keuken en badkamer(s)
werden ingebracht. Achteraan de woning werd een terras aangelegd.
Toch resten nog voldoende oorspronkelijke (of in ieder geval zeer getrouw
naar oorspronkelijk model gereconstrueerde) elementen in exterieur en
interieur. De muurschilderingen op doek in de wintertuin, verschillende
schouwen, stucplafonds- en lambrisering in de kamers en in de gang,
houten beschilderde lambrisering, een ingebouwde kast, de trap e.a. bleven
tot op heden bewaard en schragen mee het monumentale karakter van dit
pand.”
Bij de motiveringsnota is een uitgebreide fotoreportage gevoegd
waarbij archieffoto’s van het interieur van het pand vergeleken worden met de
foto’s die ten tijde van de opmaak van de motiveringsnota op de website van de
vastgoedmakelaar werden geplaatst. De omstandigheid dat het agentschap zich,
bij afwezigheid van een toelating tot plaatsbezoek, steunt op deze foto’s, wijst op
zich niet op een onzorgvuldige feitenvinding. De waarheidsgetrouwheid van deze
foto’s wordt niet betwist door verzoekster en wordt evenmin ontkracht door de bij
het verzoekschrift gevoegde foto’s.
X-15.623-15.938-12/23
Uit het beschermingsdossier blijkt dat het agentschap
Onroerend Erfgoed zich wel degelijk rekenschap heeft gegeven van de
doorgevoerde renovatiewerken, en heeft geoordeeld dat er nog voldoende
oorspronkelijke elementen overblijven die de bescherming verantwoorden.
In de nota “Behandeling van de uitgebrachte adviezen en
ingediende bezwaren” wordt een identiek bezwaar van verzoekster als volgt
besproken en weerlegd:
“Bezwaar I: De beschreven toestand stemt niet overeen met de
werkelijke toestand van het pand
[…]
ANTWOORD: Deze bewering is onjuist. Het inhoudelijk dossier stelt
immers op p. 7 ‘Sinds 2007 is de woning in bezit van de huidige eigenaar,
die vanaf 2007 renovatiewerken liet uitvoeren aan exterieur en interieur’ en
op p. 8: ‘Het pand mocht niet bezocht worden. Onderstaande gegevens zijn
afkomstig uit het beschermingsdossier van 2008 zie ook f)3)c
Herkenbaarheid en authenticiteit’. Onder ‘Herkenbaarheid en authenticiteit’
op p. 11 wordt vervolgens nogmaals duidelijk gesteld dat het pand recent
sterk gerenoveerd werd. Vervolgens wordt letterlijk geciteerd uit het
bezwaarschrift dat door bezwaarindieners bij de bescherming in 2008 werd
ingediend, waarin de ingrepen, die nu ook in het nieuwe bezwaarschrift
worden aangehaald, duidelijk worden geciteerd. Het inhoudelijk dossier
ontkent nergens dat deze ingrepen hebben plaatsgevonden.
Een bezoek van het pand werd geweigerd door bezwaarindieners, per brief
van 17 oktober 2012. Op een tweede verzoek tot het brengen van een
plaatsbezoek, per brief van 31 oktober 2013, kwam geen enkele reactie. Het
pand stond ten tijde van het opstellen van het beschermingsdossier (en
vermoedelijk ook momenteel) te koop. Op de website van de makelaar was
en is een uitgebreide fotoreportage ter beschikking, die in het dossier
vergeleken werd met de foto’s uit het dossier van 2008, teneinde de
wijzigingen die het pand onderging te beoordelen en te duiden welke
elementen bewaard bleven. De beschrijving op de website van de makelaar
prijst overigens de aanwezigheid van deze authentieke elementen, waarvan
het bestaan nu zo vurig ontkend wordt - dit is op zijn minst merkwaardig te
noemen.
Er kan bijgevolg geen misverstand ontstaan dat de toestand die door het
beschermingsdossier beschouwd en beoordeeld wordt wel degelijk de
werkelijke toestand is na de doorgevoerde verbouwingswerken. Het
beschermingsbesluit vertrekt vanuit een juiste premisse.
• Bezwaarindieners halen verder aan dat : ‘het agentschap slaagt er in
de ganse bescherming te steunen op een beschilderd doek, enkele
schouwen, stucplafonds- en lambriseringen.’
ANTWOORD: Ook dit argument is onjuist. De motieven die de
bescherming schragen zijn terug te vinden in het ministerieel besluit en
worden verder geduid in het inhoudelijke dossier. Ze schetsen onder meer
X-15.623-15.938-13/23
de architectuurhistorische waarde, door de bijzondere positie die het pand
inneemt binnen het patrimonium van de streek en de uitzonderlijke
vormgeving en uitwerking, die typerend zijn voor een stedelijke
architectuur en zeldzaam in een arme landelijke omgeving als het noorden
van Limburg. Ook de socio-culturele waarde van het pand, een typisch
voorbeeld van de woning van een rijke bouwheer die zijn rijkdom wil
etaleren via zijn huis en daardoor het uitzicht van zijn dorp mee gaat
bepalen, wordt gemotiveerd.”
Deze weerlegging wordt door verzoekster niet concreet bij de
uiteenzetting van het eerste middelonderdeel betrokken.
Ook het tweede onderdeel van het middel, waarin wordt
aangevoerd dat het pand geen uitstaans heeft met de “teutenhistorie”, is een
identieke weergave van een onderdeel van het bezwaar zoals het door verzoekster
werd ingediend naar aanleiding van het voorlopige beschermingsbesluit. Dit
bezwaar werd als volgt beantwoord:
“Bezwaar II: Het pand heeft geen uitstaans met de gehele
‘teutenhistorie’
• Als volgend argument tegen de bescherming wordt aangehaald dat
het pand ‘geen uitstaans heeft met de gehele ‘teutenhistorie’. De
premisse van het beschermingsbesluit zou zijn dat het pand deel
uitmaakt van het teutenpatrimonium. Daarnaast zou de koppeling van
het pand aan de ondernemingsgeest van zijn bouwheer, die te
vergelijken is met de ondernemingsgeest van de teuten, geen verband
houden met de omschrijving van het begrip monument volgens het
monumentendecreet. De vraag wordt gesteld of dan ook alle
woningen van hedendaagse ondernemers beschermd moeten worden.
ANTWOORD: Uit het inhoudelijk dossier blijkt zeer duidelijk de band
van het pand met de ‘teutenhistorie’, met name op p. 6 waar beschreven
wordt hoe de bouwheer naar het dorp komt om zaken te doen met de
teutenfamilie Klok en vervolgens introuwt in deze familie. Zonder
teutenactiviteit in Sint-Huibrechts-Lille zou […] Piet Van den Akker hier
waarschijnlijk nooit terecht zijn gekomen en er nooit een woning gebouwd
hebben : het ‘uitstaans’ dat het pand heeft met de gehele ‘teutenhistorie’
kan bijgevolg niet duidelijker zijn.
Het is een algemeen gegeven in de architectuurgeschiedenis dat
welstellende bouwheren, die hun rijkdom en succes willen etaleren in hun
woningen, vaak panden realiseren in een monumentale en/of
vooruitstrevende architectuur. Dit sociaal-culturele fenomeen komt
uiteraard vandaag de dag nog voor en mogelijk zullen woningen van
moderne ondernemers in de toekomst inderdaad beschermd worden, mits ze
globaal over voldoende erfgoedwaarde beschikken. De opmerking of alle
woningen van moderne ondernemers dan ook beschermd moeten worden, is
irrelevant in het kader van dit beschermingsdossier.”
X-15.623-15.938-14/23
Verzoekster kan hoe dan ook niet overtuigen waar zij stelt dat
een beoordeling op basis van het in het derde onderdeel aangehaalde
selectiecriterium “gaafheid” in casu negatief zou uitvallen. Uit de onder
randnummer 17 geciteerde beoordeling in de motiveringsnota van de criteria
“Herkenbaarheid en authenticiteit” en de daarbij horende fotoreportage blijkt dat
er wel degelijk een vergelijking werd gemaakt tussen de historische en de actuele
toestand, waarbij men in redelijkheid tot de conclusie kon komen dat er nog
steeds voldoende authentieke elementen aanwezig zijn. Hieruit blijkt tevens dat
verzoekster evenmin gevolgd kan worden waar ze in een vierde onderdeel stelt
dat ook deze laatstgenoemde criteria onzorgvuldig werden beoordeeld.
Gelijkluidende bezwaren van verzoekster werden als volgt weerlegd door het
agentschap Onroerend Erfgoed:
“Bezwaar IV: Het criteria (sic) ‘gaafheid’ wordt niet onderzocht
[…]
ANTWOORD:
Voor een bescherming zijn, conform artikel 2, 2. van het
monumentendecreet van 3/3/1976, decretale waarden vastgelegd. Het
beschermingsbesluit dient op gemotiveerde manier het algemeen belang
van het monument aan te tonen, op basis van deze decretaal bepaalde
waarden. Om de decretale waarden te onderbouwen, kunnen criteria
worden gehanteerd en afgewogen. De criteria zijn echter nergens juridisch
verankerd en er is ook geen decretale verplichting om ze te hanteren. Ze
worden binnen de administratieve praktijk gehanteerd sinds 2009 en zijn
nog onderhevig aan kleine veranderingen, zo wordt ‘gaafheid’
tegenwoordig begrepen onder ‘herkenbaarheid’. Het al dan niet
onderzoeken van het criterium gaafheid vitieert het beschermingsbesluit
bijgevolg niet.
Het beschermingsdossier stelt overigens wel zeer duidelijk dat het pand
gerenoveerd werd.
Bezwaar V: De criteria ‘authenticiteit’ en ‘contextwaarde’ worden
onzorgvuldig beoordeeld
[…]
ANTWOORD: Het is absoluut onduidelijk waar dit bezwaar op slaat.
Zoals reeds hoger geschetst, ontzeggen de bezwaarindieners het
Agentschap de toegang tot het pand. Het inhoudelijk dossier evalueert op
p. 11 en 12 de authenticiteit op basis van het in 2008 ingediende
bezwaarschrift en het recente beeldmateriaal van de website van de
makelaar. Het haalt daarbij letterlijk de bekende renovatiewerken aan en
beoordeelt welke oorspronkelijke elementen nog resten. Het is absoluut
onduidelijk waarom dit een onzorgvuldige beoordeling zou zijn.”
X-15.623-15.938-15/23
Het criterium “contextwaarde” wordt in de motiveringsnota als
volgt beoordeeld:
“Het gebied rond het pand heeft in de loop der decennia zijn groene en
verspreid bebouwde karakter weten te behouden – wat een meerwaarde
beteken[t].”
Verzoekster meent dat er van groene en verspreide bebouwing
geen sprake is, aangezien het pand gelegen is te midden van een residentiële
woonomgeving. In de nota “Behandeling van de uitgebrachte adviezen en
ingediende bezwaren” wordt hierop als volgt gereageerd:
“ANTWOORD: In Vlaanderen wordt een residentiële woonomgeving
begrepen als een woonomgeving met een groen karakter en vrij ruime
kavels, waardoor de bebouwing verspreid is. Bezwaarindieners en het
inhoudelijk dossier zijn het op dit punt dus in feite eens, waardoor dit
bezwaar in werkelijkheid een lege doos is.
Binnen het beschermingspakket in Sint-Huibrechts-Lille komen andere
panden voor waar de context in de loop der jaren verstoord werd en waar
vrij grootschalige meergezinswoningen naast werden gebouwd. Dit is hier
niet het geval.”
De door de verzoekende partij bijgebrachte foto’s tonen aan dat
het niet onredelijk is om te stellen dat het pand zich bevindt in een
woonomgeving met een groen karakter en vrij ruime kavels.
De in het eerste middel aangevoerde kritiek, die in se neerkomt
op een herneming van het bezwaar van verzoekster zonder de geciteerde
weerlegging van dit bezwaar concreet bij de uiteenzetting te betrekken, is niet
van aard de aangevoerde schendingen aan te tonen.
Het eerste middel is, in zijn geheel genomen, niet gegrond.
X-15.623-15.938-16/23
B. Tweede middel
Standpunt van de partijen
Ook het tweede middel is afgeleid uit een schending van
artikel 2, 2°, van het monumentendecreet en van de artikelen 2 en 3 van de
motiveringswet, alsook uit een schending van het zorgvuldigheidsbeginsel.
In een eerste middelonderdeel voert verzoekster aan dat uit het
bestreden besluit niet afdoende blijkt welk algemeen belang de bescherming van
het pand als monument rechtvaardigt. Noch uit het bestreden besluit, noch uit het
bijgevoegde inhoudelijk dossier kan volgens verzoekster worden opgemaakt
waarom het onroerend goed het lokaal belang overstijgt en welke waarde het
pand heeft voor de ruimere samenleving.
In een tweede middelonderdeel voert verzoekster aan dat de
opgegeven motieven voor de historische waarde niet volstaan. Verzoekster
betwist dat het pand werd ontworpen door Gustave Fierens. Het komt aan het
agentschap toe om aan te tonen dat de feitelijkheden waarop de bescherming
steunt voldoende draagkrachtig zijn. Dit is in casu niet het geval. Voorts meent
verzoekster dat een majestueuze uitstraling niets van doen heeft met een
historische waarde. Ook recente bouwwerken kunnen een majestueuze uitstraling
hebben. Bij de verwijzing naar de inrichting van het pand wordt met geen woord
gerept over de uitgevoerde renovatiewerken. Ten slotte voert verzoekster aan dat
het haar volstrekt onduidelijk is wat bedoeld wordt met de “kosmopolitische
luxe” die door het pand wordt vormgegeven. Dit wordt niet verduidelijkt en het
beschermingsbesluit kan zich onmogelijk steunen op dergelijke nietszeggende
zinsnede.
In een derde middelonderdeel stelt verzoekster dat de
opgegeven motieven voor de sociaal-culturele waarde onvoldoende draagkrachtig
zijn. Dat het pand destijds in eigendom heeft toebehoord aan de eigenaar van een
houtzagerij, heeft geen enkele relevantie om te beoordelen of het pand al dan niet
X-15.623-15.938-17/23
een monument uitmaakt. Verzoekster betwist tevens dat het pand destijds
bekendstond als “het oude kasteeltje”. Voorts herhaalt verzoekster dat het pand
niets te maken heeft met de teutenhistorie en acht ze het “bijzonder vergezocht”
om bij de beoordeling van het monument te verwijzen naar een zogenaamde spirit
die de bouwheer deelde met de teuten. Het gaat in deze in eerste instantie om het
pand, en niet om de toenmalige bouwheer.
De verwerende partij antwoordt aangaande het eerste
middelonderdeel dat het bestreden besluit zeer duidelijk de architecturale waarde
van het pand voor de streek onderstreept. Dit overstijgt duidelijk het lokaal
belang. Verzoekster motiveert niet waarom zij meent dat het lokale belang in
deze niet overstegen wordt, doch ontkent louter dat er een algemeen belang zou
zijn, hoewel het bestreden besluit omstandig deze waarden omschrijft.
Met betrekking tot het tweede onderdeel stelt de verwerende
partij dat het bestreden besluit zich niet steunt op de feitelijkheid dat Gustave
Fierens de architect van het pand zou geweest zijn. Verzoekster focust op bepaald
woordgebruik, doch gaat voorbij aan de integrale overwegingen op zich die de
verwerende partij in het bestreden besluit heeft gemaakt.
Ook de sociaal-culturele waarde wordt zorgvuldig en correct
gemotiveerd in het bestreden besluit. De verwerende partij verwijst in dit opzicht
eveneens naar enkele overwegingen uit de motiveringsnota.
In de memorie van wederantwoord stelt verzoekster dat uit de
zogenaamde architecturale waarde van het pand voor de streek niet afgeleid kan
worden waarom dit een belang vormt dat het lokale belang overstijgt.
Verzoekster stelt voorts dat ze in het verzoekschrift wel heeft aangegeven in
welke zin het pand het lokale belang volgens haar niet overstijgt, aangezien zij in
verschillende middelonderdelen kritiek heeft geuit op de zogenaamde historische
en sociaal-culturele waarde van het pand.
X-15.623-15.938-18/23
Met betrekking tot het tweede middelonderdeel stelt verzoekster
nog dat, in zoverre de verwerende partij aangeeft dat het gebouw niet van de hand
van Gustave Fierens is, maar wel van Gustaaf De Coster-Fierens, een gebouw
van laatstgenoemde architect geen zeldzaamheid kan worden toegedicht. Ze
herhaalt dat de omschrijvingen “majestueuze uitstraling” en “kosmopolitische
luxe” nietszeggende termen zijn.
Wat betreft het derde onderdeel, voegt verzoekster nog toe dat
niet gesteld kan worden dat het pand een toonbeeld is van de rijkdom die werd
vergaard door de teutenhandel, aangezien de bouwheer zelf geen teut was, maar
enkel was gehuwd met een afstammelinge van een teutenfamilie.
Beoordeling
In zoverre verzoekster in het eerste middelonderdeel het
algemeen belang betwist omdat het lokaal belang niet zou worden overstegen,
gaat zij voorbij aan de overwegingen in het bestreden besluit dat “met dit pand de
kosmopolitische luxe en verfijnde vormgeving uit de metropool naar het
landelijke noorden van Limburg” werd gebracht, “waardoor de villa of
‘meesterwoning’ een uitzonderlijke plaats inneemt binnen het architecturale
patrimonium van de streek, van een niveau dat in de omgeving zelden wordt
bereikt”. Daarnaast wordt vastgesteld dat het algemeen belang gevormd wordt
door het gezamenlijk voorkomen en de onderlinge samenhang van de omstandig
omschreven architectuurhistorische en sociaal-culturele waarden van het
monument. In die omstandigheden kan verzoekster voor het inwilligen van het
middelonderdeel niet volstaan met de loutere stelling dat het lokale belang
volgens haar niet wordt overstegen. Dit is des te meer zo nu verzoekster de
omstandige weerlegging van haar overeenkomstig bezwaar door het agentschap
Onroerend Erfgoed op generlei wijze betrekt in haar grief tegen het bestreden
besluit, laat staan weerlegt.
X-15.623-15.938-19/23
Met betrekking tot de door verzoekster thans in het tweede
middelonderdeel geformuleerde kritiek op de opgegeven motieven voor de
historische waarde, stelde het agentschap Onroerend Erfgoed reeds het volgende:
“Bezwaar III: Het staat niet vast dat Gustaaf Fierens kan worden
beschouwd als de architect van het pand.
[…]
ANTWOORD: De bescherming steunt echter niet op deze feitelijkheid.
Het klopt inderdaad dat het niet vaststaat dat Gustaaf Fierens kan worden
beschouwd als de architect van het pand. Het beschermingsdossier toont op
p. 7 dan ook aan dat dit een vergissing was in het beschermingsdossier van
2008. Het beschermingsdossier toont op dezelfde bladzijde aan dat de
woning een werk is van G.(ustaaf) De Coster-Fierens, de Antwerpse
architect die de plannen ondertekende, overigens een zeer duidelijke
feitelijkheid.
[…]
BEZWAAR VII: De opgegeven motieven voor de historische waarde
volstaan niet
[…]
ANTWOORD: Deze bezwaren omtrent de architect en het interieur
werden reeds hoger behandeld.
De argumentatie rond de majestueuze uitstraling is in feite een
drogredenering. Majestueus wordt in het dossier gebruikt bij de evaluatie
van de architectuurhistorische waarde om de architecturale kwaliteiten van
het pand te duiden. Het spreekt voor zich dat dit ook van toepassing kan
zijn op recente bouwwerken.
Kosmopolitisch is eenvoudig terug te vinden in de Dikke Van Dale, waar
o.m. een kosmopolitische stad wordt aangehaald, ‘waar mensen uit alle
delen van de wereld bijeen wonen’. Kosmopolitische luxe dient in dit
opzicht begrepen te worden als ‘de luxe van een wereldstad’.”
Verzoekster laat na de concrete weerlegging van haar bezwaar
bij het middelonderdeel te betrekken. De voor het eerst in de memorie van
wederantwoord geformuleerde kritiek dat een pand van de hand van architect
Gustaaf De Coster-Fierens niet als zeldzaam kan worden beschouwd, kon reeds
in het verzoekschrift worden aangevoerd en is derhalve laattijdig. In zoverre
verzoekster aanvoert dat bij de verwijzing naar de inrichting met geen woord
gerept wordt over de uitgevoerde renovatiewerken, kan verwezen worden naar de
bespreking van het eerste middel.
De in het derde onderdeel hernomen kritiek uit het
bezwaarschrift op de opgegeven motieven voor de sociaal-culturele waarde werd
door het agentschap Onroerend Erfgoed als volgt weerlegd:
X-15.623-15.938-20/23
“Bezwaar VIII: Opgegeven motieven voor de sociaal-culturele waarde
volstaan niet
[…]
[ANTWOORD:]Zoals duidelijk omschreven in het historisch overzicht,
in de evaluatie en in het gemotiveerd advies ligt de sociaal-culturele waarde
in het feit dat de woning, een ruime en (toen) in alle opzichten moderne
villa, gebouwd […] om de rijkdom van de bouwheer te etaleren, mee het
uitzicht van het dorp bepaalde. Dit sociaal culturele-fenomeen vinden we
ook bij de teuten, met hun 19de eeuwse burgerwoningen, wat meteen de
verwijzing naar de ‘spirit van de teuten’ verklaart. Zoals hoger reeds
uiteengezet, heeft het pand wel degelijk een band met het verhaal van de
teuten.
Bezwaarindieners betwisten, na een buurtbevraging, dat het pand van
oudsher bekend zou staan als het kasteeltje. In het ganse administratieve
dossier zou niet geduid worden waarop deze stellingname zich steunt. Het
inhoudelijk dossier vermeldt dit feit echter op p. 11. Het is afkomstig uit het
tijdschrift ‘Het Liller Heem’ en staat met name op p. 111 van jaargang 27
nr. 3 van juli 2009 en op p. 148-149 van jaargang 27 nr. 4 van oktober
2009. Naar beide nummers wordt verwezen in de algemene bibliografie.
De artikels zijn gebaseerd op een getuigenis van een lid uit de familie
Van den Akker-Klok, die in 1991 werd opgetekend en in 2009 werd
gepubliceerd. Het gaat om een ooggetuigenis over hoe het pand gezien
[werd] kort na zijn bouwperiode, met name in de jaren 1920-1930. Het
hoeft niet te verwonderen dat de huidige buurtbewoners niet weten dat het
pand indertijd zo werd gezien. 90 jaar na de feiten worden ooggetuigen
immers schaars.”
Ook deze weerlegging wordt door verzoekster nergens bij de
uiteenzetting van het middelonderdeel betrokken.
Met de loutere herneming van haar bezwaar maakt verzoekster
niet aannemelijk dat het bevoegde bestuur in haar beoordeling van de
beschermingswaardigheid als monument van het betrokken pand, tot een
conclusie is gekomen die gesteund is op verkeerde feitelijke gegevens of de
grenzen van de redelijkheid te buiten zou gaan.
Ook het tweede middel is in al zijn onderdelen ongegrond.
VI. Ontvankelijkheid van het beroep in de zaak sub I
Gelet op wat voorafgaat, kan ten gevolge van het definitieve
beschermingsbesluit het voorlopige beschermingsbesluit geen rechtsgevolgen
X-15.623-15.938-21/23
meer sorteren zodat verzoekster geen actueel belang meer heeft bij haar beroep
tot nietigverklaring ervan.
Het beroep in de zaak sub I is onontvankelijk.
VII. Kosten
Aangezien het koninklijk besluit van 28 maart 2014
‘betreffende de rechtsplegingvergoeding bedoeld in artikel 30/1 van de
gecoördineerde wetten op de Raad van State van 12 januari 1973’ slechts van
toepassing is op de beroepen ingesteld vanaf 2 april 2014, moet de vraag van de
verwerende partij tot het toekennen van een rechtsplegingsvergoeding worden
afgewezen in de zaak sub I.
De
verwerende
partij
vraagt
terecht
een
rechtsplegingsvergoeding van 700 euro in de zaak sub II.
BESLISSING
-
De zaken A. 210.844/X-15.623 en A. 213.644/X-15.938 worden gevoegd.
-
De Raad van State verwerpt de beroepen.
-
De verzoekende partij wordt verwezen in de kosten van de beroepen tot
nietigverklaring, begroot op het rolrecht van 375 euro en een aan de
verwerende partij verschuldigde rechtsplegingsvergoeding van 700 euro.
X-15.623-15.938-22/23
Dit arrest is uitgesproken te Brussel, in openbare terechtzitting van
twintig oktober 2015, door de Raad van State, Xe kamer, samengesteld uit:
Johan Lust,
kamervoorzitter,
Pierre Lefranc,
staatsraad,
Jan Clement,
staatsraad,
Greta Scheveneels,
griffier.
bijgestaan door
De griffier
De voorzitter
Greta Scheveneels
Johan Lust
X-15.623-15.938-23/23