Conseil d'État de Belgique — Raad van State — ECLI:BE:RVSCE:2019:ARR.244.937 (2019-06-25)
Samenvatting (NL) :
Arrest nr 244.937 van 25 juni 2019 Ruimtelijke ordening, stedenbouw, leefmilieu
en aanverwante aangelegenheden - Monumenten en Landschappen Beslissing
: Verwerping Samenvoeging
--- TEXTE INTÉGRAL DE L'ARRÊT ---
RAAD VAN STATE, AFDELING BESTUURSRECHTSPRAAK
Xe KAMER
ARREST
nr. 244.937 van 25 juni 2019
in de zaken A. 220.264/X-16.728 (I)
222.390/X-16.931 (II)
220.268/X-16.729 (III)
222.388/X-16.930 (IV)
220.269/X-16.730 (V)
222.391/X-16.932 (VI).
In zake :
I. + II.
STICHTING ARBORETUM WESPELAAR
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaten Donatienne Ryckbost en Emmanuel Ryckbost
kantoor houdend te 8400 Oostende
E. Beernaertstraat 80
bij wie woonplaats wordt gekozen
III. + VI.
- de NV WESPARK
- Nicolas DE SPOELBERCH
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaten Donatienne Ryckbost en Emmanuel Ryckbost
kantoor houdend te 8400 Oostende
E. Beernaertstraat 80
bij wie woonplaats wordt gekozen
IV. + V.
Philippe DE SPOELBERCH
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaten Donatienne Ryckbost en Emmanuel Ryckbost
kantoor houdend te 8400 Oostende
E. Beernaertstraat 80
bij wie woonplaats wordt gekozen
tegen :
het VLAAMSE GEWEST
bijgestaan en vertegenwoordigd door
advocaat Dirk De Greef
kantoor houdend te 1700 Dilbeek
Eikelenberg 20
bij wie woonplaats wordt gekozen
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-1/20
I. Voorwerp van de beroepen
De verzoekschriften sub I, III en V, ingediend op 13 september
2016, strekken tot de nietigverklaring van het besluit van de Vlaamse minister
van Buitenlands Beleid en Onroerend Erfgoed van 1 juli 2016 tot voorlopige
bescherming als dorpsgezicht van de dorpskern van Wespelaar in Haacht
(hierna: het eerste bestreden besluit).
De verzoekschriften sub II, IV en VI, ingediend op 12 juni
2017, strekken tot de nietigverklaring van het besluit van de Vlaamse minister
van Buitenlands Beleid en Onroerend Erfgoed van 30 maart 2017 tot definitieve
bescherming als dorpsgezicht van de dorpskern van Wespelaar in Haacht
(hierna: het tweede bestreden besluit).
II. Verloop van de rechtspleging
De verwerende partij heeft in alle zaken een memorie van
antwoord ingediend en de verzoekende partijen hebben in alle zaken een
memorie van wederantwoord ingediend.
Eerste auditeur-afdelingshoofd Ann Van Mingeroet heeft in alle
zaken een verslag opgesteld.
De verzoekende partijen hebben in alle zaken een laatste
memorie ingediend. De verwerende partij heeft in alle zaken een laatste memorie
ingediend.
De partijen zijn opgeroepen voor de terechtzitting, die heeft
plaatsgevonden op 17 mei 2019.
Staatsraad Jan Clement heeft in alle zaken verslag uitgebracht.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-2/20
Advocaat Donatienne Ryckbost, die in alle zaken verschijnt
voor de verzoekende partijen, en advocaat Giovanni D’Hondt, die in alle zaken
loco advocaat Dirk De Greef verschijnt voor de verwerende partij, zijn gehoord.
Eerste auditeur-afdelingshoofd Ann Van Mingeroet heeft in alle
zaken een met dit arrest eensluidend advies gegeven.
Er is toepassing gemaakt van de bepalingen op het gebruik der
talen, vervat in titel VI, hoofdstuk II, van de wetten op de Raad van State,
gecoördineerd op 12 januari 1973.
III. Feiten
Het dorpsplein van Wespelaar ligt aan het kruispunt van de
Grote Baan met de Nieuwstraat. Tegenover de kerk bevindt zich het
kasteeldomein de Spoelberch met een in de achttiende eeuw aangelegd
landschapspark (hierna: het kasteelpark). Tussen het kasteelpark en de Grote
Baan ligt een terrein, waarop de verzoekende partijen zakelijke rechten hebben
(hierna: het aan het kasteelpark palende terrein). Op dit terrein zijn ten laatste in
de achttiende eeuw twee bij het kasteel horende pachthoeves gebouwd, meer
bepaald de hoeve “de Roypoorte” op de oostelijke helft – dit is Grote Baan, nr. 63
– en de hoeve “de Sterre” op de westelijke helft. Naast het woongebouw van “de
Sterre” (hierna: het hoofdgebouw van “de Sterre”) zijn er langs de Grote Baan
meerdere bijgebouwen opgericht, tot tegen “de Roypoorte” (hierna: de
bijgebouwen van “de Sterre”). In 1923 werd in de uiterst noordwestelijke hoek
van het aan het kasteelpark palende terrein een poortgebouw opgericht waarlangs
toegang kan worden genomen tot het kasteeldomein (hierna: het poortgebouw).
Ten westen van het poortgebouw wordt het kasteelpark van de Grote Baan
afgeschermd door een muur (hierna: de parkmuur). Ten oosten van de hoeve “de
Roypoorte” ligt achter de gebouwen aan de Grote Baan, nrs. 57, 59 en 61, een
onbebouwd terrein (hierna: het oostelijk onbebouwd terrein), met daarachter twee
gebouwen die gebruikt worden door de Stichting Arboretum Wespelaar (hierna:
de achtergelegen gebouwen).
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-3/20
Ter verduidelijking volgt hierna een uittreksel van de op de
website geopunt.be opgenomen basiskaart, waarop benaderende aanduidingen
zijn aangebracht.
4.1.
Bij schrijven van 8 april 2016 vraagt het agentschap Onroerend
Erfgoed aan verschillende instanties advies over haar voornemen om de
dorpskern van Wespelaar als dorpsgezicht te beschermen.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-4/20
4.2.
Op 12 mei 2016 geeft de Vlaamse Commissie Onroerend
Erfgoed (hierna: de Vlaamse erfgoedcommissie) een voorwaardelijk gunstig
advies over de voorgenomen bescherming.
4.3.
Op 4 mei 2016 verleent de gemeente Haacht een ongunstig
advies over de voorgenomen bescherming.
Bij ministerieel besluit van 1 juli 2016 wordt de dorpskern van
Wespelaar voorlopig beschermd als dorpsgezicht. Dit is het eerste bestreden
besluit. In de perimeter van de bescherming worden het dorpsplein en de
omliggende onroerende goederen, waaronder het aan het kasteelpark palende
terrein, opgenomen.
Tijdens het van 1 tot 30 september 2016 gehouden openbaar
onderzoek dienen onder meer de verzoekende partijen bezwaarschriften in.
Op basis van een door de administratie opgestelde nota (hierna:
de beschermingsnota) wordt de dorpskern van Wespelaar bij ministerieel besluit
van 30 maart 2017 definitief beschermd als dorpsgezicht. Dit is het tweede
bestreden besluit.
In tegenstelling tot acht andere voorlopig beschermde
onroerende goederen, blijft het aan het kasteelpark palende terrein opgenomen in
de perimeter van het definitief beschermingsbesluit.
IV. Samenhang
De
zaken
A. 220.268/X-16.729,
A.
A.
220.264/X-16.728,
222.388/X-16.930,
A.
A.
222.390/X-16.931,
220.269/X-16.730
en
A. 222.391/X-16.932 worden wegens samenhang gevoegd.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-5/20
V. Beoordeling van het enig middel
A. Uiteenzetting van het middel
9.1.
In het enig middel wordt de schending aangevoerd van artikel 1
van het Eerste Aanvullend Protocol bij het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens “in combinatie met artikel 16 van de Grondwet door een
onrechtmatige aantasting of beperking van het eigendomsrecht”, van de
beginselen van behoorlijk bestuur, meer bepaald het evenredigheids- en
proportionaliteitsbeginsel, het redelijkheidsbeginsel, het zorgvuldigheidsbeginsel,
het motiveringsbeginsel en het rechtszekerheidsbeginsel, van het verbod op
machtsafwending, van het gelijkheidsbeginsel van artikel 5 van het op 25 juni
1998 te Aarhus gesloten verdrag ‘betreffende toegang tot informatie, inspraak bij
besluitvorming en toegang tot de rechter inzake milieuaangelegenheden’ en van
de artikelen 2 en 3 van de wet van 29 juli 1991 ‘betreffende de uitdrukkelijke
motivering van de bestuurshandelingen’ (hierna: de motiveringswet).
9.2.1.
De verzoekende partijen lichten in een eerste middelonderdeel
toe dat de te beschermen erfgoedwaarden niet zorgvuldig werden onderzocht en
afgewogen. Volgens hen beschikken een belangrijk aantal gebouwen en
constructies in het beschermde dorpsgezicht geenszins over enige erfgoedwaarde
en gaat het zelfs om nieuwe gebouwen en constructies. De verzoekende partijen
betogen dat de bestreden bescherming gebeurt in functie van het nog te
beschermen kasteeldomein, waarvan de erfgoedwaarden nog niet eens onderzocht
werden.
De verzoekende partijen betogen dat de eigendomsbeperkingen
die zij door de bestreden besluiten ondergaan niet afdoende kunnen worden
verantwoord door de aanwezige erfgoedwaarden. De zware lasten die aan hun
eigendom worden opgelegd doorstaan de evenredigheids- en fair balance-toets
niet.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-6/20
9.2.2.
Concreet wijzen de verzoekende partijen er op dat het bestuur
“de Roypoorte” slechts aanziet als “begeleidende architectuur”. In de
beschermingsnota wordt een uiteenzetting gegeven van de geschiedenis van het
gebouw, waaraan dan desalniettemin wordt toegevoegd dat het pand volledig en
grondig werd gerenoveerd en ook al enkele wijzigingen heeft ondergaan waarbij
bepaalde bijgebouwen werden afgebroken, en uiteindelijk slechts wat betreft
gabarit en gevelindeling nog verwijst naar hetgeen vroeger geweest is. Dat niet
afdoende is gemotiveerd omtrent de erfgoedwaarden en de beheersvisie voor “de
Roypoorte” werd volgens de verzoekende partijen ook reeds vastgesteld door de
Vlaamse erfgoedcommissie in haar aan het eerste bestreden besluit voorafgaand
advies.
Volgens de verzoekende partijen blijft het volstrekt onduidelijk
wat de beheersdoelstellingen voor “de Roypoorte” in concreto inhouden. Dit is
uit de bestreden besluiten niet op te maken.
9.2.3.
Wat de parkmuur betreft wordt in het middelonderdeel
aangevoerd dat deze helemaal geen historische of architecturale erfgoedwaarde
vertegenwoordigt, doch integendeel een visuele barrière vormt tussen het
kasteeldomein en het dorp waartussen historisch gezien slechts een open ruime
lag.
9.2.4.
De verzoekende partijen vervolgen dat de achtergelegen
gebouwen recentelijk afgebroken en vervangen werden door nieuwbouw. De in
het tweede bestreden besluit opgenomen beheersdoelstelling dat ze “kunnen
verbouwd of afgebroken worden, op voorwaarde dat de ingrepen zich inpassen in
het dorpsgezicht”, is zinledig aangezien het redelijkerwijze geen zin kan hebben
pas opgetrokken nieuwbouw te verbouwen of af te breken. Als de achtergelegen
gebouwen toch mogen worden afgebroken valt niet in te zien hoe hun opname
binnen de perimeter van de bescherming nog in redelijkheid te verantwoorden is.
De achtergelegen gebouwen behoren geenszins tot het dorpsgezicht, daar ze van
op de openbare weg niet zichtbaar zijn.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-7/20
Verder is er volgens de verzoekende partijen sprake van
discriminatie doordat het deel van het perceel waarop de achtergelegen gebouwen
ingeplant zijn niet uit de bescherming is weggelaten, zoals dat wel is gebeurd
voor het oostelijk onbebouwd terrein.
9.2.5.
De verzoekende partijen merken op dat er wat betreft de
bijgebouwen van “de Sterre” slechts wordt vermeld dat het, historisch gezien, om
recente opvolgers gaat van voormalige bijgebouwen van de voormalige
pachthoeve. Het gaat om drie zeer gewone (arbeiders-) woningen met bouwjaar
1942 welke zeer duidelijk over geen noemenswaardige erfgoedwaarden
beschikken en waarvan de nummers 67 en 69 inmiddels werden omgebouwd tot
kapsalon.
9.2.6.
Daarenboven getuigt het volgens de verzoekende partijen van
willekeur dat het kasteeldomein zelf en de oude pastorie niet in de bescherming
werden opgenomen.
9.2.7.
Ten slotte heeft de verwerende partij volgens de verzoekende
partijen niet afdoende verantwoord waarom er niet is ingegaan op het voorstel
van de gemeente Haacht om, gelet op de afwezigheid van afdoende
erfgoedwaarden voor het geheel van het dorpsgezicht, enkel bij wijze van
“façadisme” de gevels van de meest waardevolle gebouwen te beschermen.
9.3.
In een tweede middelonderdeel wordt uiteengezet dat er sprake
is van een haastige besluitvorming naar aanleiding van twee ad hoc-aanvragen.
Het getuigt allerminst van behoorlijk bestuur dat een volledig dorpsgezicht kan
worden beschermd op basis van summiere ad hoc-aanvragen van (anonieme)
particulieren. Dergelijke procedure kan immers zeer eenvoudig worden misbruikt
voor andere doeleinden dan het algemeen belang, zoals in het kader van een
burenruzie.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-8/20
Dat er geen zorgvuldig onderzoek naar de erfgoedwaarden is
gedaan,
wordt
ook
bevestigd
door
een
vergelijking
tussen
de
beschermingsperimeters van het eerste en het tweede bestreden besluit: de
verwerende partij heeft maar liefst acht panden uit het dorpsgezicht moeten
lichten.
9.4.
De
verzoekende
partijen
benadrukken
in
een
derde
middelonderdeel dat het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 geen
rechtstreekse compensatie voorziet voor de lasten en eigendomsbeperkingen die
aan de eigenaars van een beschermd goed worden opgelegd. Verder bekritiseren
zij de door dit decreet geregelde beschermingsprocedure omdat er voorafgaand
aan de voorlopige bescherming geen georganiseerd overleg en inspraak voorzien
is met de zakelijkrechthouders die zullen moeten instaan voor het erfgoedbeheer
en geconfronteerd worden met de lasten ervan, terwijl het decreet wel voorziet in
een ruime consultatie- en adviesronde met alle mogelijke administraties.
In hun memories van wederantwoord halen de verzoekende
partijen aan dat het agentschap Onroerend Erfgoed in een op 12 mei 2017
opgesteld evaluatierapport van het Onroerenderfgoeddecreet erkent dat uit ad
hoc-beschermingsaanvragen van particulieren “meestal niet kan worden afgeleid
[…] hoe gedragen een beschermingsaanvraag is”.
11.1.
In hun laatste memories wijzen de verzoekende partijen er op
dat “de Roypoorte” in het eind 2018 door de gemeente opgesteld beheersplan
vermeld wordt als een pand “met minder erfgoedwaarde”.
11.2.
Tot slot wordt er in de laatste memories op gewezen dat de
strategische adviesraad voor ruimtelijke ordening en onroerend erfgoed
recentelijk geadviseerd heeft dat voor de bestuursperiode 2019-2024 een
selectiever beschermingsbeleid wenselijk is.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-9/20
B. Beoordeling
Eerste onderdeel
Minstens in zoverre de schending van de zakelijke rechten van
de verzoekende partijen wordt aangevoerd is het eerste middelonderdeel
onontvankelijk in de mate waarin het panden viseert waarop deze partijen geen
zakelijke rechten hebben.
13.1.
Als annulatierechter is de Raad van State belast met een
wettigheidstoezicht; het komt hem daarbij niet toe het feitenonderzoek in de
behandelde zaak over te doen en in de plaats van het bestuur te appreciëren of een
goed wel beschermenswaardig is. De Raad van State mag in het kader van het
voormelde toezicht echter wel nagaan of de administratieve overheid rechtmatig
tot haar voorstelling van de feiten is kunnen komen.
13.2.
Overeenkomstig de motiveringswet moet in een besluit tot
definitieve bescherming van een dorpsgezicht worden uiteengezet om welke
redenen van artistieke, wetenschappelijke, historische, volkskundige, industrieelarcheologische of andere sociaal-culturele aard, de bescherming als dorpsgezicht
in concreto van algemeen belang is.
13.3.
Zoals de Raad van State onder meer in het arrest nr. 237.049
van 17 januari 2017 in herinnering heeft gebracht, wordt een dorpsgezicht
beschermd omdat het als geheel een waarde van algemeen belang heeft. Binnen
een dorpsgezicht kunnen onroerende goederen vallen die op zich geen bijzondere
waarde hebben maar die opgenomen worden in een besluit tot bescherming als
dorpsgezicht omdat zij deel uitmaken van een geheel dat een waarde van
algemeen belang heeft. In het beschermingsbesluit moet niet afzonderlijk voor
elk perceel en onroerend goed dat valt binnen een dorpsgezicht, gemotiveerd
worden om welke reden van algemeen belang het wordt beschermd. Het volstaat
dat de betrokken percelen en goederen deel uitmaken van een geheel waarvoor
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-10/20
wordt gemotiveerd omwille van welke waarden de bescherming van algemeen
belang is.
In de beschermingsnota wordt het beschermde dorpsgezicht als
volgt beschreven:
“Het dorpsplein bevindt zich aan de T-vormige kruising van de Grote
Baan en de Nieuwstraat. De bebouwing aan het dorpsplein gaat qua uitzicht
grotendeels terug tot de 19de eeuw of de eerste helft van de 20ste eeuw. Het
uitzicht is ontwikkeld uit de kenmerkende componenten die van oudsher
deel uitmaken van het dorp. Ten zuiden van de kruising vinden we van west
naar oost enkele beeldbepalende elementen terug, die deel uitmaken van het
kasteeldomein: de lange, bakstenen muur […] en het pittoreske
poortgebouw uit 1924 […], geflankeerd door het classicistische woonhuis
van de pachthoeve van het kasteel, De Sterre […].
[…]
De kern van het dorp behoudt hier, dankzij de dominerende
aanwezigheid van het kasteeldomein en de open ruimte rond de
parochiekerk, zijn historische groene en landelijke karakter.
De bebouwing in deze zone rond [de] kruising wordt gekenmerkt door
een opstand van maximaal twee bouwlagen hoog, onder zadeldak met nok
parallel met de straat, paramenten van baksteen, al dan niet voorzien van
een pleister- of kaleilaag, opengewerkt met eenvoudige, rechthoekige
muuropeningen, vaak beluikt op de benedenverdieping en met hardstenen
lateien en lekdorpels. Hun vrij grote schaal en repetitieve ritmering geven
aan de dorpskern een voornaam karakter.
Het vervolg van de zuidelijke gevelwand langs de Grote Baan, ten
oosten van De Sterre, sluit hier qua architecturale vormentaal goed bij aan.
Hier is de tweede hoeve van het kasteel, de Roypoorte […], nog herkenbaar
als markant, bepleisterd volume van zeven traveeën breed […].
[…]
De dorpskern van Wespelaar wordt beschermd als dorpsgezicht omwille
van zijn stedenbouwkundige waarde, meer bepaald zijn onderlinge
samenhang als historisch gegroeid geheel, ontwikkeld rond het
kasteeldomein De Spoelberch met bijbehorende burchtkerk, nu
parochiekerk […]. De historische waarde komt vooral tot uiting in de
panden in de dorpskom, die op een herkenbare manier uit soms
eeuwenoude voorgangers zijn geëvolueerd, in combinatie met de
resterende, historische open ruimte. De architecturale waarde blijkt vooral
in de volumes, het gabarit en de indeling van de basisbebouwing in de
dorpskom, aangevuld met enkele markante, beeldbepalende panden […]”.
In het tweede bestreden besluit wordt de erfgoedwaarde van het
beschermde dorpsgezicht als volgt gemotiveerd:
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-11/20
“Overwegende dat de dorpskern van Wespelaar als dorpsgezicht
historische waarde bezit die als volgt wordt gemotiveerd:
Het kasteeldorp Wespelaar ontwikkelde zich rond het allodiale goed
Overbeke met bijbehorende burchtkerk, de parochiekerk Sint-Hubertus en
Sint-Lucia, beide minstens opklimmend tot de 13de eeuw. De historische
configuratie van dit kasteeldorp is tot op heden nog duidelijk herkenbaar.
Het kasteeldomein met de lange bakstenen muur en het pittoreske
poortgebouw uit 1924 en de parochiekerk met gotische en neogotische
bouwfasen op de voormalige kerkhofsite zijn nog steeds centraal gelegen
tegenover elkaar.
De overige bebouwing in de dorpskern heeft zich op een herkenbare
manier ontwikkeld uit de kenmerkende componenten, die al eeuwenlang in
het dorp aanwezig zijn en werd beperkt aangevuld met enkele elementen
die getuigen van de dorpsevolutie in de 19de en 20ste eeuw, wat zorgt voor
een historische gelaagdheid in het dorpsbeeld.
[…]
Ten oosten van het poortgebouw van het kasteeldomein ligt het
woonhuis van de eerste grootschalige pachthoeve van het kasteel, De
Sterre. […]
In de zuidelijke gevelwand langs de Grote Baan, ten oosten van de
Sterre, is ook de tweede pachthoeve van het kasteel, de Roypoorte, nog
goed herkenbaar als markant, bepleisterd volume van zeven traveeën breed.
[…]
Overwegende dat de dorpskern van Wespelaar als dorpsgezicht
architecturale waarde bezit die als volgt wordt gemotiveerd:
De basisbebouwing van de dorpskern van Wespelaar getuigt van de
typische ontwikkeling van dorpsbebouwing in het laatste kwart van de 19de
en de eerste helft van de 20ste eeuw. De dorpskern bleef tot op de dag van
vandaag gespaard van schaalvergrotende ingrepen en nieuwbouw, wat
uitzonderlijk genoemd kan worden. Belangrijk zijn het gabarit en de schaal,
het materiaalgebruik, de overwegend sobere architecturale vormentaal en
de repetitieve ritmering van de uiteenlopende panden, die refereren naar de
traditionele dorpsarchitectuur. De nummers […] 65-69 […] aan de Grote
Baan kunnen hier als voorbeelden genoemd worden.
Enkele beeldbepalende panden zijn geconcentreerd rond het kruispunt
van de Grote Baan en de Nieuwstraat: het verzorgd uitgewerkte
poortgebouw van het kasteeldomein uit 1924 in regionalistische stijl, de
sobere parochiekerk […] en tot slot het tot statig, classicistisch burgerhuis
geëvolueerde woonhuis van de pachthoeve De Sterre.
[…]
Overwegende dat de dorpskern van Wespelaar als dorpsgezicht
stedenbouwkundige waarde bezit die als volgt wordt gemotiveerd:
De kern van het kasteeldorp Wespelaar wordt nog steeds bepaald door
het ruimtelijk en visueel dominerende kasteeldomein met de lange
bakstenen muur en het pittoreske poortgebouw uit 1924 en de parochiekerk
met gotische en neogotische bouwfasen op de voormalige kerkhofsite die
centraal tegenover elkaar gelegen zijn […]. De kern van dit kasteeldorp
behoudt, dankzij de dominerende aanwezigheid van het kasteeldomein […]
zijn historische, landelijke karakter.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-12/20
De bebouwing in de dorpskern refereert naar het historische
bebouwingspatroon. De basisbebouwing (bijvoorbeeld de nummers […]
65-69 […] aan de Grote Baan) wordt overwegend gekenmerkt door een
opstand van één tot twee en een halve bouwlaag hoog, onder zadeldak met
nok parallel met de straat, paramenten van baksteen, al dan niet voorzien
van een pleister- of kaleilaag, eenvoudige, rechthoekige muuropeningen,
vaak beluikt op de benedenverdieping en met hardstenen lateien en
lekdrempels. Kenmerkend is de vrij grote schaal en repetitieve ritmering
van de panden in grotendeels aaneengesloten verband.”
Ten onrechte gaan de verzoekende partijen ervan uit dat de
bescherming van de dorpskern als dorpsgezicht gebeurt in functie van het nog te
beschermen kasteeldomein. De hiervoor geciteerde verantwoording toont aan dat
de bescherming hoofdzakelijk zo niet uitsluitend gebeurt in functie van de waarde
van de dorpskern zelf.
Dat het hoofdgebouw van “de Sterre” en het aanpalende
poortgebouw markante en beeldbepalende panden met erfgoedwaarde zijn wordt
door de verzoekende partijen niet betwist.
16.1.
Het is verder niet betwist dat “de Roypoorte” relatief minder
erfgoedwaarde heeft dan het hoofdgebouw van “de Sterre”. De verzoekende
partijen gaan er in hun laatste memories (randnr. 11.2) aan voorbij dat de
gemeente in het beheersplan deze relatieve waarde bevestigt, maar daarmee niet
tegenspreekt dat “de Roypoorte” erfgoedwaarde heeft.
16.2.
De Vlaamse erfgoedcommissie heeft over “de Roypoorte” het
volgende voorgesteld:
“De commissie vraagt […] de beheersdoelstelling voor [de] hoeve
Roypoorte te herformuleren in termen van het behoud van gabarit en
gevelindeling. Bijkomend vraagt de commissie deze beheersdoelstelling
naar achter in de beheersvisie te verschuiven, los van de
beheersdoelstellingen voor de meer waardevolle panden, zodat geen
verwarring mogelijk is.”
Men kan niet om de reeds in het auditoraatsverslag gedane
vaststelling heen dat de verwerende partij dit voorstel van de Vlaamse
erfgoedcommissie integraal heeft overgenomen. In het tweede bestreden besluit
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-13/20
worden dienovereenkomstig de beheersdoelstelling voor “de Roypoorte” – los
van de beheersdoelstellingen voor de meer waardevolle panden – duidelijk
geformuleerd in termen van behoud van gabarit en gevelindeling.
De verzoekende partijen zijn aan de laatstgenoemde vaststelling
voorbij gegaan. Hun kritiek als zouden de beheersdoelstellingen voor “de
Roypoorte” onduidelijk zijn, snijdt geen hout.
In het tweede bestreden besluit wordt de erfgoedwaarde van de
parkmuur als volgt gemotiveerd:
“De kern van het kasteeldorp Wespelaar wordt nog steeds bepaald door
het ruimtelijk en visueel dominerende kasteeldomein met de lange
bakstenen muur en het pittoreske poortgebouw uit 1924 […].
[…]
De muur en het poortgebouw van het kasteeldomein de Spoelberch […]
zijn […] beeldbepalende elementen binnen de dorpskern.
[…]
Ten westen aansluitend op het poortgebouw een in dezelfde periode
opgetrokken lange, hoge muur van het kasteeldomein van baksteen met
afdekplaten van hardsteen. Deze muur telt 29 traveeën, in westelijke
richting in hoogte afnemend en eindigend op een hoekpijler van natuursteen
met vaasvormige bekroning. De muur wordt gekenmerkt door
rechthoekige, lichte verdiepte panelen in het baksteenmetselwerk en wordt
geritmeerd door hoger uitgewerkte pilasters. De eerste 19 traveeën hebben
een sokkel van natuursteen.”
Anders dan de verzoekende partijen blijkbaar menen, toont het
enkele feit dat de parkmuur sedert zijn oprichting in 1924 een visuele barrière
vormt tussen kasteelpark en het dorpsplein niet aan dat de verwerende partij
onrechtmatig tot haar hiervoor geciteerde voorstelling van de feiten is gekomen.
De verzoekende partijen tonen niet aan dat deze feiten niet zouden volstaan om
de parkmuur in de bescherming op te nemen.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-14/20
Met betrekking tot de achterliggende gebouwen komt hetgeen
in het middelonderdeel wordt aangevoerd wezenlijk overeen met kritiek die de
verzoekende partijen reeds in hun tijdens het openbaar onderzoek ingediende
bezwaarschriften hebben geformuleerd. Deze kritiek is door de verwerende partij
als volgt weerlegd:
“De vermindering van de beheersdoelstellingen voor nieuwbouwpanden
en panden met minder erfgoedwaarden wordt als zinledig beschouwd,
vermits het niet zinvol kan zijn om nieuw opgerichte (bij)gebouwen te
vervangen. Aangaande dit argument kan worden gesteld dat zelfs bij recent
opgerichte gebouwen soms op termijn toch wijzigingen of vervanging
nodig kunnen zijn - en een bescherming gaat sowieso uit van een lange
duurtijd (de oudste beschermingen in Vlaanderen bestaan reeds meer dan
80 jaar).
[…]
Het zou […] kunnen dat een achterliggend technisch gebouw sterk
verhoogd wordt, waardoor het nieuwe volume zichtbaar wordt van in het
dorpsgezicht. Dan zal het agentschap in haar advies deze ingreep afwegen
tegen de erfgoedwaarde van het dorpsgezicht. Wat overigens nog niet wil
zeggen dat de ingreep per definitie geweigerd zal worden.”
De opname van de achtergelegen gebouwen in de perimeter van
de bescherming is dus verantwoord door de doelstelling om hun vervanging door
van op het dorpsplein zichtbare storende hoogbouw te voorkomen.
De
argumenten
die
de
verzoekende
partijen
in
het
middelonderdeel ontwikkelen, zijn niet van aard aan te tonen dat de hiervoor
bedoelde weerlegging en verantwoording tekort zouden schieten.
Gelet op de aanwezige bebouwing blijkt verder niet dat de
inplantingsplaats van de achtergelegen gebouwen dienstig vergelijkbaar zou zijn
met het oostelijk onbebouwd terrein.
Wat de bijgebouwen van “de Sterre” betreft moet in herinnering
worden gebracht dat het tweede bestreden besluit het algemeen belang van de
bescherming onder meer als volgt motiveert:
“De bebouwing in de dorpskern refereert naar het historische
bebouwingspatroon. De basisbebouwing (bijvoorbeeld de nummers […]
65-69 […] aan de Grote Baan) wordt overwegend gekenmerkt door een
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-15/20
opstand van één tot twee en een halve bouwlaag hoog, onder zadeldak met
nok parallel met de straat, paramenten van baksteen, al dan niet voorzien
van een pleister- of kalklaag, eenvoudige, rechthoekige muuropeningen,
vaak beluikt op de benedenverdieping en met hardstenen lateien en
lekdrempels. Kenmerkend is de vrij grote schaal en repetitieve ritmering
van de panden in grotendeels aaneengesloten verband.”
In de beschermingsnota is er – terecht zoals hiervoor
(randnr. 13.3) gebleken is – op gewezen dat “de waarde van een dorpsgezicht in
het geheel [ligt] en [dus] niet ieder onderdeel over een hoge erfgoedwaarde
[dient] te beschikken”.
In het licht van hetgeen hiervoor is geciteerd maken de
verzoekende partijen niet aannemelijk dat de bijgebouwen van “de Sterre” ten
onrechte in de bescherming opgenomen werden.
Daargelaten hun belang bij het bestrijden van de niet-
opname in de bescherming van de oude pastorie en het kasteeldomein zelf, tonen
de verzoekende partijen niet aan dat er daarvoor geen afdoende verantwoording
zou bestaan. Uit het administratief dossier blijkt immers dat de oude pastorie niet
gelegen is rond het dorpsplein en dat het kasteeldomein zelf van het dorpsplein is
afgeschermd door de parkmuur.
Over het voorstel van de gemeente om bij wijze van
“façadisme” over te gaan tot bescherming van de meest waardevolle panden heeft
de verwerende partij het volgende gesteld:
“Aangaande het ‘façadisme’ [wordt] verduidelijkt dat interieurs sowieso
niet zijn opgenomen [in een bescherming als dorpsgezicht] en dat de
toelatingsplicht in de praktijk beperkt is tot werken die zichtbaar zijn vanop
de openbare weg.
[…]
Voor
het
louter
beschermen
van
voorgevels
is
een
monumentbescherming niet het aangewezen instrument […]. Het geijkte
instrument hiervoor is een bescherming als stads- of dorpsgezicht, waarbij
steeds gestreefd wordt naar een aaneengesloten afbakening.”
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-16/20
Uit hetgeen in het middelonderdeel wordt aangevoerd blijkt niet
dat de verwerende partij aldus niet afdoende zou hebben verantwoord waarom er
niet is ingegaan op het voorstel van de gemeente Haacht.
De conclusie is dat de verzoekende partijen in het eerste
middelonderdeel niet concreet aannemelijk maken dat de dorpskern van
Wespelaar ten onrechte als dorpsgezicht zou zijn beschermd of dat enig
onroerend goed ten onrechte in de perimeter van de bescherming zou zijn
opgenomen. Zij doen dit evenmin met hun verwijzingen in de laatste memories
(randnr. 11.2) naar een algemeen geformuleerd advies voor het te voeren beleid
in de toekomstige bestuurperiode.
Het eerste middelonderdeel wordt verworpen.
Tweede onderdeel
Wat de twee zogenaamde ad hoc-aanvragen betreft verwijzen
de verzoekende partijen in hun memories van wederantwoord naar een algemeen
standpunt in een evaluatierapport (randnr. 10), zonder concreet aannemelijk te
maken dat daaruit enige onwettigheid van de bestreden besluiten zou volgen.
Voor het overige doen de verzoekende partijen niet meer dan de
kritiek uit hun tijdens het openbaar onderzoek ingediende bezwaarschriften te
herhalen.
Deze kritiek is door de verwerende partij als volgt weerlegd:
“De bescherming komt er niet op basis van ad hoc-aanvraag van twee
personen. […] De bescherming komt er na het onderzoek van het
agentschap Onroerend Erfgoed naar de erfgoedwaarden van het
dorpsgezicht en mits overweging van·de adviezen ingewonnen voorafgaand
aan de voorlopige bescherming.
[…]
a) Het is […] niet ongewoon dat de voorlopige beschermingsprocedure
kan voortvloeien uit 2 ad hoc-aanvragen.
[…]
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-17/20
Binnen het beleidsveld Onroerend Erfgoed is het gebruikelijk dat
iedereen een aanvraag tot bescherming kan indienen. […] Uiteraard gaat
aan een ad hoc-bescherming een gedegen onderzoek vooraf.
Indien de erfgoedwaarden voldoende kunnen gemotiveerd worden, zoals
in het geval van Wespelaar, wordt een beschermingsvoorstel opgemaakt.
[…]
b) Er werd […] een gemotiveerd beschermingsdossier opgemaakt op
basis van een vooronderzoek.
Dit beschermingsdossier werd opgemaakt en afgesloten op 17 maart
2016 door een daartoe bevoegd ambtenaar van het Agentschap Onroerend
Erfgoed […] die een vooronderzoek voerde […].
Daaruit bleek dat de dorpskern van Wespelaar voor bescherming als
dorpsgezicht in aanmerking kwam.
Dit werd ook uitdrukkelijk erkend door de Vlaamse Commissie
Onroerend Erfgoed in zijn advies 2016/049 van 12 mei 2016 […].
Het bestreden besluit werd op basis van juiste juridische en feitelijke
gronden gemotiveerd en de decretale voorschriften werden volledig
gevolgd.”
Gelet op de hiervoor geciteerde weerlegging kunnen de
verzoekende partijen met de herhaling van hun kritiek uit hun bezwaarschriften er
niet van overtuigen dat het onderzoek naar de erfgoedwaarden niet zorgvuldig
zou zijn gevoerd of dat de aangevoerde rechtsregels anderszins zouden zijn
geschonden. Dit blijkt evenmin uit het enkele feit dat het openbaar onderzoek er
de verwerende partij toe heeft gebracht acht panden uit de perimeter van de
bescherming weg te laten.
Het tweede middelonderdeel wordt verworpen.
Derde onderdeel
In hun laatste memories reageren de verzoekende partijen niet
op de in de auditoraatsverslagen bijgetreden stelling van de verwerende partij dat
het derde middelonderdeel kritiek voert op een decreet waarover de Raad van
State zich niet mag uitspreken. De Raad van State treedt deze stelling bij en
maakt haar tot de zijne.
Het derde middelonderdeel is niet ontvankelijk.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-18/20
VI. Besluit
Daar het enige middel in alle zaken verworpen wordt, moeten
de beroepen hetzelfde lot ondergaan.
VII. Kosten
De verzoekende partijen in de zaak sub VI hebben het rolrecht
twee keer betaald. Er is reden hun het onverschuldigd en per vergissing betaalde
rolrecht terug te geven.
BESLISSING
-
De zaken A. 220.264/X-16.728, A. 222.390/X-16.931, A. 220.268/X-16.729,
A. 222.388/X-16.930, A. 220.269/X-16.730 en A. 222.391/X-16.932 worden
gevoegd.
-
De Raad van State verwerpt de beroepen.
-
De verzoekende partij in de zaken sub I en sub II wordt verwezen in de
kosten van die beroepen, begroot op een rolrecht van 400 euro en op een
rechtsplegingsvergoeding van 1400 euro die verschuldigd is aan de
verwerende partij.
De verzoekende partijen in de zaken sub III en sub VI worden, elk voor de
helft, verwezen in de kosten van die beroepen, begroot op een rolrecht van
800 euro en op een rechtsplegingsvergoeding van 1400 euro die verschuldigd
is aan de verwerende partij.
De verzoekende partij in de zaken sub IV en sub V wordt verwezen in de
kosten van die beroepen, begroot op een rolrecht van 400 euro en op een
rechtsplegingsvergoeding van 1400 euro die verschuldigd is aan de
verwerende partij.
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-19/20
- Het door de verzoekende partijen in de zaak sub VI per vergissing
betaalde rolrecht van 400 euro wordt aan hen terugbetaald.
Dit arrest is uitgesproken te Brussel, in openbare terechtzitting van
vijfentwintig juni 2019, door de Raad van State, Xe kamer, samengesteld uit:
Johan Lust,
kamervoorzitter,
Jan Clement,
staatsraad,
Stephan De Taeye,
staatsraad,
Silvan De Clercq,
griffier.
bijgestaan door
De griffier
De voorzitter
Silvan De Clercq
Johan Lust
X-16.728-16.931-16.729-16.930-16.730-16.932-20/20